Banderowski trójząb – historia, znaczenie i symbolika

„Banderowski trójząb” to określenie niehistoryczne i mylące. Chodzi o Tryzub, czyli herb państwowy Ukrainy, którego korzenie sięgają dynastii Rurykowiczów i Rusi Kijowskiej. Symbol ten powstał wiele stuleci przed działalnością Stepana Bandery, Organizacji Ukraińskich Nacjonalistów i Ukraińskiej Powstańczej Armii.

Czym jest tak zwany banderowski trójząb?

Tryzub jest oficjalnym godłem Ukrainy, a nie znakiem stworzonym przez Banderę ani wyłącznym symbolem UPA. Jego współczesne znaczenie wiąże się z państwowością, suwerennością i ciągłością ukraińskiej tradycji politycznej. Łączenie go bezpośrednio z jednym ruchem nacjonalistycznym wynika przede wszystkim z polskich skojarzeń z historią XX wieku, nie zaś z pochodzenia samego znaku.

Nie oznacza to, że Tryzub nie pojawiał się w środowiskach ukraińskiego nacjonalizmu. Tak jak wiele symboli narodowych, mógł być wykorzystywany przez różne organizacje i interpretowany w odmiennych kontekstach. Trzeba jednak odróżnić stary symbol państwowy od znaków konkretnej partii, formacji politycznej lub organizacji zbrojnej.

Skąd pochodzi Tryzub?

Najstarsze formy znaku wiąże się z dynastią Rurykowiczów, która rządziła Rusią Kijowską. Występowały one między innymi na monetach, pieczęciach i przedmiotach należących do książąt. Dokładne znaczenie pierwotnego znaku nie jest pewne. Jedna z często przywoływanych interpretacji przedstawia go jako stylizowany wizerunek pikującego sokoła, ale nie ma pełnej zgody badaczy co do tej hipotezy.

Historia użycia Tryzuba jako znaku władzy obejmuje kilka ważnych etapów:

• Ruś Kijowska, X–XI wiek – podobne znaki pojawiały się przy władcach z dynastii Rurykowiczów, między innymi na monetach, pieczęciach i elementach architektury.
• Po rozpadzie Rusi Kijowskiej – znak stracił funkcję wspólnego godła państwa ruskiego, a poszczególne księstwa zaczęły posługiwać się własnymi herbami.
• Ukraińska Republika Ludowa, 1918 rok – twórcy odrodzonego państwa sięgnęli po symbol kojarzony z dawną tradycją kijowską i umieścili Tryzub w herbie.
• Niepodległa Ukraina, 1991 rok – po odzyskaniu niepodległości Tryzub ponownie uznano za godło państwowe.

W różnych okresach na ziemiach ukraińskich używano także innych znaków, między innymi lwa Księstwa Halicko-Wołyńskiego, Kozaka z muszkietem oraz postaci świętego Michała. Zmienność tych herbów pokazuje, że historia ukraińskiej heraldyki jest szersza niż dzieje jednego znaku. Tryzub stał się jednak szczególnie wyraźnym odwołaniem do Rusi Kijowskiej.

Dlaczego Tryzub kojarzy się z Banderą i UPA?

Polskie skojarzenie Ukrainy z Banderą i UPA wyrasta z doświadczeń II wojny światowej, zbrodni popełnionych na ludności polskiej oraz późniejszych sporów o pamięć historyczną. W części zachodniej Ukrainy można spotkać pomniki Stepana Bandery, nazwy związane z UPA i czerwono-czarne flagi. Obrazy te są w Polsce znacznie bardziej rozpoznawalne niż inne nurty ukraińskiej historii, dlatego łatwo przenieść skojarzenie z konkretnym ruchem na cały naród i jego symbole państwowe.

To jednak dwa różne poziomy symboliki. Tryzub jest godłem państwa, natomiast czerwono-czarna flaga i inne znaki używane przez OUN lub UPA należą do tradycji politycznej i konspiracyjno-wojskowej ukraińskiego nacjonalizmu. Nie należy też utożsamiać całej współczesnej Ukrainy z dziedzictwem UPA. Ukraińska pamięć historyczna jest wewnętrznie zróżnicowana, a stosunek do Bandery i formacji nacjonalistycznych różni się zależnie od regionu, rodziny i doświadczeń historycznych.

Najważniejsze różnice między tymi symbolami można ująć następująco:

Właśnie dlatego określenie „banderowski trójząb” zaciera ważne rozróżnienie. Może opisywać czyjeś współczesne skojarzenie, ale nie jest poprawną nazwą historyczną ukraińskiego godła.

Co Tryzub oznacza dla współczesnych Ukraińców?

W dzisiejszej Ukrainie Tryzub jest przede wszystkim znakiem niezależnego państwa. Pojawia się na dokumentach, budynkach publicznych, sztandarach i symbolach instytucji. Dla wielu Ukraińców oznacza prawo do własnej państwowości oraz odwołanie do historii starszej niż XX-wieczne konflikty polityczne.

Popularna interpretacja łączy kształt Tryzuba ze słowem wola, po ukraińsku воля, oznaczającym wolność. Poszczególne linie znaku mają być odczytywane jako układ liter tego słowa. Jest to jednak przede wszystkim współczesna interpretacja kulturowa, a nie pewne wyjaśnienie pierwotnego znaczenia znaku z czasów Rusi Kijowskiej.

Tryzub może być wykorzystywany przez różne środowiska, ale jego pochodzenie i status pozostają związane z historią ukraińskiej państwowości, nie z osobą Stepana Bandery.

Najtrafniej mówić więc o ukraińskim Tryzubie albo herbie Ukrainy. Nazwa „banderowski trójząb” jest skrótem myślowym, który miesza starą symbolikę państwową z późniejszymi znakami ukraińskiego nacjonalizmu. Rozdzielenie tych dwóch porządków pozwala dokładniej opisywać zarówno historię Ukrainy, jak i trudne polsko-ukraińskie spory o pamięć.