Biały pentagram – co oznacza i jaka jest jego symbolika?

Biały pentagram to pięcioramienna gwiazda skierowana jednym wierzchołkiem ku górze. Współcześnie kojarzy się ją przede wszystkim z ochroną, harmonią oraz przewagą ducha nad materią, ale takie znaczenie nie jest ponadczasowe. Podział na „biały” i „czarny” pentagram ukształtował się dopiero w XIX-wiecznym okultyzmie. Przez wcześniejsze stulecia pentagram oznaczał między innymi zdrowie, doskonałość, pięć ran Chrystusa i porządek kosmosu.

Czym jest biały pentagram?

Pentagram to figura geometryczna złożona z pięciu przecinających się odcinków, które tworzą gwiazdę. W określeniu „biały pentagram” słowo „biały” nie odnosi się przede wszystkim do koloru rysunku. Oznacza układ, w którym jeden wierzchołek znajduje się u góry, a dwa pozostałe ramiona są skierowane na boki.

W takim ujęciu gwiazda symbolizuje zwykle ochronę, równowagę i panowanie ducha nad światem materialnym. Nie jest to jednak znaczenie wywodzące się bezpośrednio ze starożytności. Termin oraz przeciwstawienie „białego” pentagramu odwróconemu „czarnemu” rozpowszechniły się w XIX wieku, zwłaszcza dzięki francuskiemu okultyście Éliphasowi Lévemu.

Dlatego nie należy zakładać, że każda pięcioramienna gwiazda znaleziona na dawnym przedmiocie była „białym pentagramem” w dzisiejszym sensie. O znaczeniu znaku decydują epoka, miejsce, sposób przedstawienia i intencja jego twórcy.

Jak zmieniało się znaczenie pentagramu?

Najstarsze znane przykłady pięcioramiennej gwiazdy pochodzą ze starożytnej Mezopotamii. Jej funkcja nie zawsze jest możliwa do ustalenia. W zależności od czasu i miejsca mogła być znakiem pisarskim, oznaczeniem administracyjnym, elementem dekoracji albo symbolem ochronnym. Sama obecność pentagramu na zabytku nie dowodzi jeszcze jego magicznego zastosowania.

Szczególne znaczenie przypisywali mu pitagorejczycy. Widzieli w liczbach i proporcjach wyraz uporządkowania świata, a konstrukcja pentagramu dobrze pasowała do takiego sposobu myślenia. Powtarzające się proporcje i wpisane w figurę mniejsze kształty łączono z harmonią, zdrowiem oraz doskonałością.

W średniowieczu pentagram pojawiał się także w kontekście chrześcijańskim. Pięć ramion odnoszono do pięciu ran Chrystusa, a czasem do cnót, zmysłów lub innych grup pojęć. W poemacie Pan Gawen i Zielony Rycerz pięcioramienna figura na tarczy rycerza symbolizuje między innymi wierność i nierozerwalność cnót.

W renesansie pentagram łączono z obrazem człowieka wpisanego w kosmos. Rozłożone ręce i nogi oraz głowa mogły odpowiadać pięciu ramionom gwiazdy. W niektórych systemach interpretacyjnych pięć punktów oznaczało też ziemię, wodę, powietrze, ogień i ducha. Nie istniał jednak jeden obowiązujący schemat, który przyjmowały wszystkie szkoły.

Co symbolizują ramiona i okrąg?

Współczesne interpretacje ezoteryczne często przypisują pięciu ramionom określone elementy. Najczęściej cztery dolne i boczne punkty odnoszą się do żywiołów, a górny – do ducha. W tym układzie duch znajduje się ponad pozostałymi elementami, co wyraża ideę harmonizowania materii przez sferę duchową.

Najczęściej spotykane objaśnienia poszczególnych elementów są następujące:

• Ziemia – cielesność, stabilność i świat materialny.
• Woda – emocje, płynność i przemiana.
• Powietrze – myślenie, komunikacja i intelekt.
• Ogień – energia, działanie i przemiana.
• Duch – świadomość, sens oraz czynnik porządkujący pozostałe żywioły.
• Okrąg – jedność, ciągłość i ochronę obejmującą całą figurę.

Nie każda tradycja przypisuje te znaczenia w identyczny sposób. Wicca, czyli współczesny ruch neopogański, często wykorzystuje pentagram wpisany w okrąg jako symbol jedności czterech żywiołów i ducha. Nie jest to jednak starożytna religia zachowana bez przerwy do naszych czasów, lecz nowoczesny nurt religijny, którego główne formy ukształtowały się w XX wieku. Wicca nie jest satanizmem, a jego wyznawcy nie oddają czci chrześcijańskiemu Szatanowi.

Warto też rozróżnić dwa podobne terminy, ponieważ nie oznaczają dokładnie tego samego:

• Pentagram – gwiazda z pięciu przecinających się odcinków, tworzących wewnętrzny pięciokąt.
• Pentakl – najczęściej pentagram wpisany w okrąg, choć w dawnych tekstach słowo to mogło oznaczać także inną pieczęć lub talizman.
• Zwykła gwiazda pięcioramienna – figura bez przecinających się linii, spotykana między innymi na flagach, odznaczeniach i emblematach.
• Sigil Baphometa – konkretny współczesny znak z odwróconym pentagramem, głową kozła i dodatkowymi napisami.

Skąd wzięło się skojarzenie pentagramu z szatanem?

Przekonanie, że pentagram jest z natury satanistyczny, jest stosunkowo nowe. Przez większą część historii nie przypisywano mu jednego, niezmiennego znaczenia, a jego odwrócenie nie musiało oznaczać zła. Kierunek figury mógł wynikać z układu dekoracji, miejsca na przedmiocie albo decyzji wykonawcy.

Nowy sposób interpretacji rozpowszechnił w XIX wieku Éliphas Lévi. W dziele Dogme et Rituel de la Haute Magie, publikowanym w latach 1854–1856, opisał pentagram skierowany wierzchołkiem ku górze jako obraz ducha panującego nad czterema żywiołami. Odwrócenie figury miało przedstawiać sytuację przeciwną, czyli przewagę materii, instynktu i popędów nad duchem.

To właśnie z tej interpretacji wywodzi się popularny podział na „dobry” biały pentagram i „zły” czarny pentagram. Nie należy jednak przenosić tego schematu na wszystkie wcześniejsze zabytki. Średniowieczny twórca nie musiał znać XIX-wiecznej teorii, a pentagram skierowany w dół nie stawał się automatycznie znakiem diabła.

Późniejsze skojarzenie z satanizmem wzmocnił motyw koziej głowy wpisanej w odwróconą gwiazdę. Wizerunek ten pojawił się w końcu XIX wieku w twórczości Stanislasa de Guaita. W XX wieku podobny znak, znany jako Sigil Baphometa, został przyjęty przez Kościół Szatana założony przez Antona Szandora LaVeya w 1966 roku. Od tego momentu połączenie odwróconego pentagramu, głowy kozła i napisu „Lewiatan” zaczęło silnie kojarzyć się ze współczesnym satanizmem.

Nie oznacza to jednak, że każdy pentagram ma takie znaczenie. Konkretna kompozycja może być znakiem satanistycznym, ale sama pięcioramienna figura występuje także w sztuce chrześcijańskiej, tradycjach neopogańskich, geometrii, heraldyce i dekoracji. Rozpoznanie symbolu wymaga uwzględnienia całego kontekstu, a nie tylko jego kształtu.

Biały pentagram nie jest uniwersalnym znakiem dobra, tak samo jak pentagram odwrócony nie jest w każdej epoce uniwersalnym znakiem zła. Dla pitagorejczyków ważne były proporcje i harmonia, w chrześcijaństwie – pięć ran Chrystusa, w renesansie – relacja człowieka z kosmosem, a w części współczesnych tradycji – żywioły i ochrona. Dopiero późniejsze nurty okultystyczne nadały kierunkowi gwiazdy tak silne znaczenie.

Najtrafniej rozumieć pentagram jako symbol wieloznaczny. O jego sensie decydują czas powstania, miejsce użycia, towarzyszące mu elementy oraz intencja osoby lub grupy, która się nim posługuje. Dlatego utożsamianie każdej pięcioramiennej gwiazdy z satanizmem jest błędem historycznym, podobnie jak przedstawianie każdego białego pentagramu jako znaku o jednym, niezmiennym znaczeniu.