Dziewanna – bogini czego była w mitologii słowiańskiej?

Dziewanna jest tradycyjnie przypisywana do bogiń dzikiej przyrody, lasów, gajów i łowów. Łączono ją także z płodnością oraz siłami wegetacji. Trzeba jednak zaznaczyć, że jej status jako autentycznego bóstwa przedchrześcijańskich Słowian pozostaje sporny. Najważniejszy opis Dziewanny pochodzi z kroniki Jana Długosza, a nie ze źródła potwierdzającego bezpośrednio jej dawny kult.

Dziewanna – bogini czego?

W interpretacji Jana Długosza Dziewanna, zapisywana także jako Dzewana, była słowiańskim odpowiednikiem rzymskiej Diany. Przypisywano jej władzę nad lasami i gajami, opiekę nad dzikimi zwierzętami oraz związek z polowaniem. W szerszych, późniejszych interpretacjach pojawia się również jako postać związana z płodnością, odradzaniem się przyrody i życiem w lesie.

Jej domniemane atrybuty można ująć następująco:

• lasy, gaje i dzika przyroda
• łowy oraz zwierzęta żyjące poza osadami
• płodność i odradzanie się roślinności
• kobiece bóstwo lub personifikacja sił natury

Nie oznacza to jednak, że wszystkie te funkcje są potwierdzone niezależnymi świadectwami. Wiele z nich wynika z porównania Dziewanny z Dianą oraz z późniejszych prób odtworzenia słowiańskiego panteonu.

Skąd wzięło się imię i wizerunek Dziewanny?

Największy wpływ na obraz Dziewanny miał Jan Długosz, XV-wieczny kronikarz i autor Roczników, czyli kronik sławnego Królestwa Polskiego. Opisując wierzenia dawnych mieszkańców Polski, przyporządkowywał słowiańskim bogom odpowiedniki znane z mitologii greckiej i rzymskiej. Dziewannę zestawił z Dianą, rzymską boginią lasów i łowów.

Takie porównanie nie musiało wynikać z rzeczywistej znajomości słowiańskiego kultu. Długosz tworzył opis pogańskiej religii w chrześcijańskim i klasycznym schemacie, szukając dla lokalnych postaci odpowiedników w mitologii antycznej. Dlatego jego relacja jest ważnym świadectwem średniowiecznego sposobu myślenia o słowiańskiej przeszłości, ale nie może być automatycznie traktowana jako bezpośredni zapis wierzeń sprzed chrystianizacji.

Imię Dziewanny łączy się zwykle z prasłowiańskim rdzeniem divьjь, oznaczającym „dziki”. Taka etymologia pasuje do przypisywanej jej domeny: lasu, nieoswojonych zwierząt i przestrzeni znajdującej się poza ludzką osadą. W językoznawstwie rozważano także inne, indoeuropejskie znaczenia tego rdzenia, między innymi związane z niezwykłością lub jasnością. Nie ma jednak pewności, które znaczenie miałoby stanowić podstawę imienia bogini.

Czy Dziewanna rzeczywiście istniała w mitologii słowiańskiej?

Współczesne religioznawstwo podchodzi do tej postaci ostrożnie. Nie znaleziono pewnego, przedchrześcijańskiego źródła, które jednoznacznie potwierdzałoby istnienie kultu Dziewanny na ziemiach polskich. Krytykę przekazów Długosza rozwijali między innymi badacze tacy jak Aleksander Brückner, wskazując, że część jego panteonu mogła powstać przez literackie dopasowanie słowiańskich nazw do klasycznych bogów.

Nie oznacza to, że sama nazwa jest całkowicie pozbawiona możliwych paralel. W dyskusji przywołuje się między innymi średniowieczne wzmianki o bóstwie Diva oraz późniejsze ludowe postacie leśne. Są to jednak świadectwa pośrednie. Mogą wskazywać na dawne wyobrażenia kobiecej istoty związanej z lasem, lecz nie dowodzą jeszcze istnienia bogini o dokładnie takim imieniu i funkcjach, jakie opisał Długosz.

Najbezpieczniej więc mówić, że Dziewanna jest postacią przypisywaną mitologii słowiańskiej, a nie bezspornie potwierdzoną boginią. W popularnych opracowaniach przedstawia się ją jako boginię lasów i łowów, natomiast w ujęciu naukowym trzeba oddzielić opis Długosza od danych pochodzących z wcześniejszych źródeł.

Dziewanna, Marzanna i folklor

Późniejsze interpretacje łączyły Dziewannę z Marzanną. W takim układzie Dziewanna miała symbolizować wiosnę, życie i odradzanie się roślinności, a Marzanna – zimę, śmierć i kres wegetacji. Zestawienie to pasowało do obrzędów związanych z topieniem Marzanny oraz wprowadzaniem do wsi gaika lub maika. Nie ma jednak pewności, że oba obrzędy rzeczywiście wyrażały dawną opozycję dwóch bogiń.

Relacje Dziewanny z naturą i folklorem przedstawia się najczęściej w kilku kontekstach:

• Marzanna – możliwa, ale nieudowodniona para symboliczna związana z cyklem pór roku
• gaik i nowe lato – obrzędy wiosenne, które nie muszą zachowywać pamięci o konkretnej bogini
• Dźiwica – postać odnotowywana w tradycji serbołużyckiej, przywoływana jako możliwy folklorystyczny odpowiednik Dziewanny
• leśne kobiety i boginki – lokalne postacie ludowe związane z lasem, lecz niekoniecznie pozostałości jednego dawnego kultu
• roślina dziewanna – nazwa może kojarzyć się z dzikimi terenami, ale brak dowodu na bezpośredni związek rośliny z boginią

Roślina dziewanna, czyli Verbascum, rośnie między innymi na nieużytkach, skrajach lasów i suchych zboczach. Zbieżność nazwy z imieniem postaci mitologicznej pobudzała późniejsze interpretacje, lecz sama nie potwierdza związku kultowego. Podobnie obecność leśnych demonów i boginek w folklorze pokazuje trwałość wyobrażeń o ożywionej przyrodzie, ale nie pozwala bezpośrednio odtworzyć przedchrześcijańskiego panteonu.

Dziewannę można więc opisywać jako domniemaną słowiańską boginię dzikiej przyrody, lasów i łowów, pamiętając, że jej obraz został przede wszystkim ukształtowany przez Długosza oraz późniejsze interpretacje. To postać ważna dla historii wyobrażeń o słowiańskiej religii, lecz jej historyczny kult pozostaje nieudowodniony.