Hamsa czy chamsa – jak poprawnie zapisać ten symbol?

Poprawne są obie formy: „hamsa” i „chamsa”. Różnica wynika z transliteracji, czyli zapisu słowa pochodzącego z alfabetu arabskiego lub hebrajskiego alfabetem łacińskim. „Chamsa” dokładniej oddaje brzmienie początkowej głoski, natomiast „hamsa” jest szeroko przyjętym zapisem międzynarodowym. Wybór zależy więc od kontekstu, a żadna z tych form nie jest błędem.

Skąd pochodzą nazwy „hamsa” i „chamsa”?

Nazwa wywodzi się od semickiego słowa oznaczającego „pięć”. Odnosi się ono do pięciu palców przedstawianej dłoni. W języku arabskim zapisuje się je jako khamsa, a w hebrajskim jako chamsa lub hamsa, zależnie od przyjętego systemu zapisu. Głoska znajdująca się na początku oryginalnego słowa nie ma dokładnego odpowiednika w polszczyźnie. Z tego powodu spotyka się różne próby jej oddania, między innymi „ch”, „h” oraz „kh”.

Forma „chamsa” jest bliższa zapisowi fonetycznemu i wyraźniej przypomina brzmienie arabskiej oraz hebrajskiej głoski gardłowej. „Hamsa” stała się jednak popularniejsza w wielu publikacjach, opisach biżuterii, opracowaniach kulturoznawczych i języku międzynarodowym. Oba warianty odnoszą się do tego samego znaku – stylizowanej, najczęściej otwartej dłoni.

Jakie inne nazwy ma ten symbol?

Hamsa nie jest przypisana wyłącznie do jednej tradycji. W zależności od regionu, religii i kontekstu kulturowego ten sam motyw otrzymywał różne nazwy:

• Ręka Fatimy – określenie używane przede wszystkim w kontekście islamu, nawiązujące do Fatimy al-Zahry, córki proroka Mahometa.
• Ręka Miriam – nazwa obecna w tradycji żydowskiej, związana z Miriam, siostrą Mojżesza i Aarona.
• Ręka Marii – określenie spotykane w niektórych chrześcijańskich interpretacjach symbolu.
• Khmisa lub khamsa – formy wywodzące się z języka arabskiego i używane między innymi w Afryce Północnej.

Różne nazwy nie zawsze oznaczają dokładnie taką samą interpretację. Łączy je jednak wygląd dłoni oraz skojarzenie z opieką, błogosławieństwem i ochroną. W judaizmie liczba pięć bywa wiązana między innymi z pięcioma księgami Tory, a w islamie – z pięcioma filarami wiary. Są to interpretacje religijne, które rozwijały się w określonych wspólnotach, a nie uniwersalna definicja obowiązująca w każdej kulturze.

Co oznacza hamsa?

Hamsa jest przedstawiana jako otwarta dłoń, często z okiem umieszczonym pośrodku. W wielu tradycjach pełni funkcję symbolu ochronnego przed złym okiem, znanym po hebrajsku jako ayin ha’ra. Pojęcie to odnosi się do przekonania, że zawiść lub nieżyczliwe spojrzenie może sprowadzić na człowieka nieszczęście.

W takim ujęciu dłoń ma odwracać niepożądany wpływ i przypominać o opiece. W zależności od tradycji może także symbolizować błogosławieństwo, siłę, płodność, szczęście albo bezpieczeństwo rodziny. Nie są to potwierdzone właściwości nadprzyrodzone, lecz znaczenia przypisywane znakowi przez konkretne społeczności.

Motyw otwartej dłoni jest starszy niż islam i chrześcijaństwo. Jego wczesne odpowiedniki wiąże się między innymi z kulturami Mezopotamii, starożytnego Egiptu i Kartaginy. Niektóre opracowania wskazują na podobieństwo hamsy do egipskiego amuletu Mano Pantea oraz przedstawień związanych z boginią Isztar, ale nie oznacza to, że istnieje jedna bezsporna linia pochodzenia współczesnego symbolu. Hamsa kształtowała się w różnych miejscach i była przejmowana przez kolejne tradycje.

Dzisiaj można ją spotkać w sztuce, dekoracji, biżuterii i modzie. Dla części osób pozostaje amuletem, dla innych jest znakiem dziedzictwa kulturowego albo po prostu rozpoznawalnym motywem graficznym. Dlatego najbezpieczniej mówić o niej jako o wielokulturowym symbolu ochrony, a nie przypisywać jej jednej, niezmiennej interpretacji.

Krótko mówiąc: „hamsa” i „chamsa” to poprawne warianty tej samej nazwy. „Chamsa” lepiej oddaje brzmienie oryginału, a „hamsa” jest częściej spotykaną formą międzynarodową.