Łada – bogini czego była w mitologii słowiańskiej?

Łada jest w folklorze słowiańskim utożsamiana z boginią miłości, piękna, małżeństwa, wiosny i życiowej harmonii. Nie ma jednak pewności, czy była rzeczywistym bóstwem czczonym przez dawnych Słowian. Wielu badaczy uznaje ją za postać powstałą z późniejszej interpretacji refrenów pieśni ludowych.

Jakie atrybuty przypisuje się Ładzie?

W popularnych opracowaniach Łada pojawia się jako żeńska postać związana z uczuciami, płodnością i odradzaniem się przyrody. Jej imię łączono przede wszystkim z pieśniami weselnymi oraz obrzędami wiosennymi, w których powtarzały się formy „łado”, „łada”, „leli” lub „poleli”.

Na tej podstawie przypisywano jej opiekę nad miłością i małżeństwem, a także nad harmonią panującą w domu i wspólnocie. Nie zachowały się jednak wiarygodne opisy świątyń, kapłanów ani obrzędów poświęconych Ładzie. Jej związki z określonymi dziedzinami wynikają głównie z późniejszych interpretacji folkloru.

W tradycji ludowej i współczesnych opisach mitologii słowiańskiej Ładzie przypisuje się:

• Miłość – uczucia, zaloty i więź między partnerami.
• Piękno – kobiecość oraz atrakcyjność kojarzoną z okresem młodości.
• Małżeństwo – zawieranie związku i pomyślność nowej rodziny.
• Wiosenną harmonię – odrodzenie przyrody, zmianę pór roku i życiowy porządek.
• Witalność – płodność, życie oraz siły przyrody.

Trzeba przy tym oddzielić popularny obraz Łady od danych historycznych. Nie ma bezpośredniego dowodu, że dawni Słowianie czcili ją jako boginię w sposób porównywalny z kultem Peruna czy Mokoszy.

Dlaczego istnienie Łady jako bogini jest sporne?

Największy problem polega na tym, że Łada nie pojawia się w najstarszych i najczęściej przywoływanych opisach religii Słowian. Nie ma jej między innymi na liście bóstw związanych z kultem księcia Włodzimierza, opisanym w Powieści minionych lat. Późne wzmianki o niej są niejednoznaczne i często pochodzą ze źródeł, które próbowały uporządkować wierzenia słowiańskie według znanych autorom wzorców antycznych.

Jednym z najwcześniejszych kronikarzy, którzy wspomnieli o Ładzie, był Jan Długosz. Przedstawiał ją jednak jako bóstwo męskie i porównywał do rzymskiego Marsa. Maciej Miechowita opisywał ją odmiennie, jako boginię podobną do greckiej Ledy. W tej interpretacji Łada miała być związana z Lelem i Polelem, których zestawiano z mitycznymi bliźniętami Kastorem i Polluksem.

Takie różnice pokazują, że średniowieczne relacje nie tworzą spójnego obrazu jednego bóstwa. Kronikarze często tłumaczyli nieznane wierzenia za pomocą kategorii zaczerpniętych z mitologii greckiej i rzymskiej. Dlatego sama obecność imienia w późnym źródle nie przesądza jeszcze o istnieniu rzeczywistego kultu.

Uwaga badawcza: powtarzający się wyraz w pieśni nie musi być imieniem bóstwa. Może pełnić funkcję refrenu, zawołania, ozdobnika rytmicznego albo pozostałości dawnej formuły językowej.

Teoria refrenowa Aleksandra Brücknera

Najbardziej znaną krytyczną interpretację przedstawił Aleksander Brückner. Według niego słowa takie jak „łado”, „łada”, „leli” czy „poleli” były elementami ludowych przyśpiewek, a nie imionami członków panteonu. Późniejsi kronikarze i badacze mogli błędnie uznać je za nazwy bóstw, ponieważ obserwowali pieśni, tańce i klaskanie podczas obrzędów.

Podobny problem wiąże się ze wzmianką o świątyni na Łysej Górze, poświęconej Ładzie, Bodzie i Leli, pojawiającą się w Powieści Świętokrzyskiej. Na pierwszy rzut oka mogłaby ona świadczyć o istnieniu kultu. Brückner uważał jednak, że opis ten powstał wskutek niezrozumienia ludowych pieśni przez autorów chrześcijańskich lub późniejszych kopistów.

W tym ujęciu Łada byłaby nie zapomnianą boginią, lecz językowym artefaktem, który z czasem otrzymał osobową formę. Jej późniejszy wizerunek rozwinął się szczególnie w XVIII i XIX wieku, gdy badacze próbowali odtworzyć kompletny panteon słowiański na wzór mitologii klasycznych.

Jak istnienie kultu Łady uzasadniał Borys Rybakow?

Nie wszyscy badacze odrzucali możliwość istnienia Łady. Borys Rybakow uważał, że powtarzające się motywy z folkloru, zwłaszcza z tradycji południowosłowiańskich, mogą przechowywać ślady starszego kultu. Łączył Ładę z małżeństwem, wegetacją, witalnością i życiem, a w niektórych przekazach widział ją jako część żeńskiego duetu z Lelą.

Rybakow próbował także odnaleźć ślad bogini w ikonografii Światowida ze Zbrucza. W postaci przedstawionej w górnej części posągu, trzymającej pierścień, doszukiwał się wizerunku Łady. Taka interpretacja pozostaje jednak hipotezą. Sam zabytek nie zawiera podpisu ani jednoznacznego oznaczenia, które pozwalałoby bezspornie zidentyfikować przedstawioną postać.

Spór nie został ostatecznie rozstrzygnięty. Zwolennicy historyczności Łady wskazują na rozległe występowanie podobnych refrenów i motywów obrzędowych, sceptycy odpowiadają natomiast, że materiał ten nie dowodzi istnienia konkretnej bogini. Dlatego najbezpieczniej mówić o Ładzie jako o postaci obecnej w folklorze i późniejszej tradycji interpretacyjnej, której przedchrześcijański kult pozostaje nieudowodniony.

Łada była więc przedstawiana jako bogini miłości, piękna, małżeństwa, wiosny i witalności, lecz nie można podać jej statusu jako faktu historycznego. Współczesny obraz tej postaci powstał na styku pieśni ludowych, dawnych kronik i późniejszych rekonstrukcji mitologii słowiańskiej.