Marzanna – bogini czego jest symbolem w słowiańskich wierzeniach?

Marzanna jest w słowiańskich wierzeniach boginią zimy, śmierci, zaświatów i odrodzenia przyrody. Nie symbolizuje jednak wyłącznie zła ani końca życia. Jej miejsce w cyklu natury pokazuje, że śmierć była postrzegana jako przejście prowadzące do ponownego narodzenia. Trzeba też odróżnić Marzannę jako postać boską od kukły niszczonej podczas ludowego obrzędu pożegnania zimy.

Marzanna – bogini zimy i odrodzenia

Marzanna uosabiała tę część roku, w której przyroda zamiera, ziemia przestaje wydawać plony, a świat na pewien czas pogrąża się w uśpieniu. Łączono ją z zimnem, śmiercią, chorobami i krainą zmarłych, ale także z wodą, ziemią uprawną oraz siłami zapewniającymi przyszły urodzaj.

Jej śmierć wiosną nie oznaczała ostatecznego unicestwienia. Była symbolicznym zakończeniem zimowej fazy cyklu. Gdy Marzanna ustępowała, mogły rozpocząć się wzrost roślin, rozmnażanie zwierząt i prace polowe. W tym sensie bogini była strażniczką przejścia między dwoma stanami świata – obumieraniem i ponownym rozkwitem.

Kukła wynoszona, palona lub topiona podczas wiosennego obrzędu była materialnym przedstawieniem tej postaci, lecz nie samą boginią. Obrzęd ludowy zachował fragment dawnej symboliki, nawet gdy jego religijne znaczenie uległo zmianie.

Dlaczego Marzanna łączy śmierć z płodnością?

W słowiańskim wyobrażeniu śmierć nie musiała oznaczać definitywnego końca. Ziarno zasiane w ziemi najpierw znika, a dopiero później wypuszcza pęd. Podobnie zimowa przyroda pozornie umiera, aby wiosną rozpocząć kolejny cykl. Dlatego bogini związana z zaświatami mogła jednocześnie patronować ziemi, wodzie i urodzajowi.

Woda wzmacniała ten związek. Rzeki, jeziora i mokradła postrzegano jako miejsca graniczne, łączące świat ludzi ze sferą nadprzyrodzoną. Zarazem woda była warunkiem życia i wzrostu. Ten podwójny sens pozwala rozumieć, dlaczego Marzanna nie była jedynie niszczycielską boginią.

Wśród przypisywanych jej symboli wymienia się także złote jabłko, strój panny młodej oraz zwierzęta związane z granicą między światami, zwłaszcza gęś i żmiję. Nie wszystkie te atrybuty są poświadczone w jednakowym stopniu, dlatego należy traktować je jako elementy późniejszych interpretacji mitologicznych i etnograficznych, a nie jako opis jednolitego, kanonicznego kultu.

Marzanna, Jaryło i Dziewanna w cyklu rocznym

Rola Marzanny staje się wyraźniejsza w zestawieniu z Jaryłą, bóstwem wiosny, miłości i sił rozrodczych. W opowieściach i interpretacjach mitologicznych ich relacja przedstawia zmianę warty między zimą a wiosną. Gdy Marzanna zasypia lub schodzi do zaświatów, Jaryło przejmuje władzę nad światem przyrody.

Ten schemat można ująć w kilku powiązanych etapach:

• Marzanna – uosabia zimowe uśpienie, śmierć roślinności i pobyt w sferze zaświatowej.
• Jaryło – przynosi wiosenne przebudzenie, miłość, wzrost i płodność.
• Dziewanna – w niektórych interpretacjach stanowi drugie, życiodajne oblicze tej samej siły albo córkę Marzanny.
• Nowy cykl – rozwój roślin prowadzi do zbiorów, a po zakończeniu okresu wegetacji następuje powrót zimowej fazy.

Relacja Marzanny z Dziewanną pozostaje niepewna. Źródła nie przedstawiają jednej, spójnej genealogii słowiańskich bóstw. Dlatego badacze opisują Dziewannę czasem jako odrębną boginię, a czasem jako hipostazę, czyli inne wcielenie siły związanej z Marzanną. W takim ujęciu obie postacie reprezentują różne fazy jednego cyklu – zatrzymanie życia i jego wiosenne uwolnienie.

Imiona Marzanny i ślady w źródłach

W różnych regionach Słowiańszczyzny pojawiają się nazwy Morana, Morena, Mora, Śmiertka i Śmiercicha. Ich podobieństwo wiąże się z rdzeniem mor, kojarzonym ze śmiercią, zarazą i przemijaniem. Część interpretacji łączy także formy mar- z wodą. Nie oznacza to jednak, że etymologia imienia sama w sobie dowodzi pełnego zakresu kultu bogini.

O Marzannie wspominają średniowieczne i nowożytne źródła, choć są one fragmentaryczne i często opisują słowiańskie bóstwa przez porównanie z postaciami klasycznymi. Jan Długosz zestawiał Marzannę z Cererą, czyli rzymską boginią zbóż i urodzaju. Taki zabieg nazywa się interpretatio romana – lokalne bóstwo tłumaczono za pomocą znanej autorowi mitologii grecko-rzymskiej.

O trwałości obrzędów związanych z Marzanną świadczy także wzmianka w dokumentach kościelnych. Synod Poznański z 1420 roku nakazywał duchowieństwu zwalczać zwyczaj wynoszenia i topienia postaci nazywanej Śmiercią. Źródła te potwierdzają istnienie obrzędu, ale nie pozwalają bez zastrzeżeń odtworzyć całej mitologii bogini.

Najtrafniej więc ujmować Marzannę jako postać graniczną: panią zimy i zaświatów, która zarazem otwiera drogę do odrodzenia. Jej symbolika nie opiera się na prostym podziale na dobro i zło, lecz na cyklu, w którym obumieranie przygotowuje miejsce dla nowego życia.