Marzanna – co oznacza ten symbol i jaka jest jej historia?

Marzanna to słowiańska postać związana ze śmiercią, zimą i uśpieniem przyrody, ale także z płodnością ziemi. Jej rytualne zniszczenie nie oznaczało wyłącznie „zabicia zimy”. Miało uruchomić odrodzenie natury i rozpoczęcie nowego cyklu wegetacyjnego.

Kim była Marzanna?

W słowiańskich wyobrażeniach Marzanna łączyła pozornie przeciwstawne sfery. Z jednej strony należała do świata zimna, śmierci, zaświatów i uśpionej ziemi. Z drugiej wiązano ją z wodą, ziemią uprawną oraz płodnością pól i sadów. Taka dwoistość wynikała z obserwacji cyklu przyrody: obumarcie roślin i zimowy spoczynek nie były końcem, lecz etapem poprzedzającym wiosenne odrodzenie.

Marzanna nie była więc wyłącznie złowrogą boginią, którą należało pokonać. Uosabiała konieczny moment w rocznym rytmie natury. Ziemia musiała „zasnąć”, aby później mogła wydać plon. W tym sensie śmierć i płodność pozostawały ze sobą powiązane, a rytuał niszczenia kukły miał wspierać przejście od jednego stanu do drugiego.

W zależności od regionu używano różnych nazw tej postaci:

• Marena
• Morena
• Morana
• Morą
• Śmierć
• Śmietka
• Śmiercicha
• Zima

Co symbolizowała kukła Marzanny?

Kukłę wykonywano najczęściej z suchej słomy pozostałej po żniwach. Materiał miał znaczenie symboliczne. Była to słoma pochodząca z rośliny, która zakończyła już swój cykl i została ścięta, czyli w obrzędowym sensie „umarła”. Kukła przedstawiała zatem nie tylko zimę, lecz także starą, wyczerpaną fazę życia roślin.

Jej wyniesienie poza wieś i zniszczenie można rozumieć jako magiczny akt odnowienia. Woda, do której wrzucano kukłę, miała w wierzeniach ludowych właściwości odmładzające i odradzające. Ogień również nie oznaczał wyłącznie unicestwienia. Niszczył dawną postać, aby zrobić miejsce dla kolejnej fazy cyklu.

W tym ujęciu Marzanna przechodziła w Dziewannę, kojarzoną z rozkwitem zieleni, życiem i latem. Nie chodziło więc o prostą walkę dwóch bogiń, lecz o symboliczną przemianę. Zima i uśpienie ustępowały wiosennemu wzrostowi, a obumarłe zboże z poprzedniego cyklu ustępowało miejsca nowemu plonowi.

Drugą część obrzędu stanowiło wprowadzenie do wsi zielonej gałęzi lub drzewka. Nazywano je Gaikiem, Majem albo Latkiem. Ozdabiano je między innymi wstążkami, papierowymi dekoracjami, kwiatami i wydmuszkami. Gaik symbolizował wiosenny rozkwit oraz oczekiwanie na płodność pól. Dopiero połączenie usunięcia Marzanny z pojawieniem się Gaika oddaje pełny sens tradycji.

Co wiadomo o historii obrzędu?

Najstarsze znane polskie świadectwa potwierdzające zwyczaj pochodzą ze średniowiecza. W 1420 roku Synod Poznański nakazywał duchowieństwu zakazywać obrzędu wynoszenia i topienia postaci nazywanej Śmiercią. Sam fakt wydania takiego zakazu pokazuje, że zwyczaj był żywy i na tyle rozpowszechniony, aby zwrócić uwagę władz kościelnych.

O obrzędzie wspominał również Jan Długosz, opisując wynoszenie kukły umieszczonej na długiej tyczce i topienie jej w niedzielę Laetare. Szczegółową relację pozostawił w XVI wieku Marcin Bielski w Kronice Polskiej. Opisywał zwyczaj organizowany w tak zwaną białą niedzielę, podczas którego mieszkańcy wsi prowadzili kukłę wykonaną ze słomy lub konopi nad pobliską wodę, a następnie wrzucali ją do stawu albo kałuży.

Źródła pokazują napięcie między lokalną obrzędowością a próbami jej ograniczania przez Kościół. Podejmowano nawet próby zastąpienia Marzanny kukłą Judasza zrzucaną z wieży kościelnej, jednak tradycja przetrwała. Z czasem jej dawny sens magiczny słabł, a od XIX wieku obrzęd coraz częściej przyjmował formę zabawy związanej z nadejściem wiosny.

Historyczny termin nie był tożsamy z pierwszym dniem wiosny w obecnym kalendarzu. Obrzęd odbywał się pierwotnie w trzecią niedzielę Wielkiego Postu, czyli w niedzielę Laetare. Współczesne topienie Marzanny łączy się najczęściej z nadejściem wiosny astronomicznej, a w szkołach także z Dniem Wagarowicza.

Jak przebiegało topienie Marzanny?

Przebieg obrzędu mógł różnić się regionalnie, lecz jego podstawowy schemat pozostawał podobny:

1. Wykonywano kukłę ze słomy, grochowin albo słomy konopnej i ubierano ją w ludzkie odzienie.
2. Wynoszono ją w procesji poza wieś, czasem obchodząc po drodze wiejskie chałupy.
3. Poza granicą zabudowań zdejmowano z niej ubranie, a następnie palono, topiono lub wyrzucano.
4. Po zniszczeniu kukły uczestnicy szybko wracali do domu, a wkrótce do wsi wprowadzano zielony Gaik.

Pośpiech i zachowanie ciszy nie były przypadkowe. Wierzono, że rytuał ma określone reguły, a ich złamanie może sprowadzić nieszczęście. Do najczęściej wymienianych zakazów należały:

• Nie wolno było dotykać kukły pływającej w wodzie, ponieważ groziło to uschnięciem ręki.
• Nie należało oglądać się za siebie w drodze powrotnej, gdyż mogło to sprowadzić chorobę.
• Trzeba było uważać, aby się nie potknąć i nie upaść, ponieważ upadek odczytywano jako zapowiedź śmierci w ciągu roku.

Po wyniesieniu Marzanny dziewczęta obnosiły po wsi Gaik Zielony, przybrany gałąź sosnową lub świerkową. Gospodynie ofiarowywały im między innymi jajka, ciasto, obwarzanki i drobne pieniądze. Ten etap zamykał obrzęd: po symbolicznym zakończeniu zimy następowało przywołanie zieleni, urodzaju i nowego życia.

Symbol Marzanny najlepiej rozumieć jako część cyklu śmierci i odrodzenia, a nie jako prostą personifikację zimy do pokonania. Topienie kukły było tylko jednym etapem większego obrzędu, którego dopełnieniem stawał się Gaik – znak powracającej roślinności i nadchodzącego sezonu wegetacyjnego.