Marzanna – co to za tradycja i skąd się wzięła?

Marzanna to słowiańska bogini zimy, śmierci i uśpionej przyrody. Topienie lub palenie przedstawiającej ją kukły symbolizowało zakończenie zimy, odrodzenie natury i początek nowego cyklu wegetacyjnego. Zwyczaj wyrósł z dawnego kalendarza agrarnego, a współcześnie jest przede wszystkim ludową tradycją powitania wiosny.

Kim była Marzanna?

W dawnych wierzeniach Marzanna łączyła kilka sfer. Była kojarzona z zimnem, ciemnością i śmiercią roślin, ale także z ziemią, wodą oraz płodnością pól. Jej związek ze śmiercią nie oznaczał wyłącznie końca. W cyklu przyrody obumarcie roślin poprzedzało ich ponowne odrodzenie, dlatego postać Marzanny wyrażała przejście między jednym etapem roku a następnym.

Topienie kukły miało więc znaczenie symboliczne. Niszczenie wyobrażenia zimy oznaczało pożegnanie okresu uśpienia i przyjęcie wiosny. W społecznościach rolniczych początek wegetacji miał bezpośredni związek z przyszłymi plonami, dlatego obrzęd wiązano także z płodnością ziemi i pomyślnością gospodarstwa.

Tradycja łączy się z Jarymi Godami, czyli świętowaniem przełomu zimy i wiosny, przypadającym w pobliżu wiosennej równonocy. Wczesne wierzenia słowiańskie są jednak słabo udokumentowane pisemnie, dlatego szczegóły dotyczące funkcji Marzanny i przebiegu dawnych obrzędów znamy głównie z późniejszych przekazów etnograficznych i opisów zwyczajów ludowych.

Marzanna, Dziewanna i regionalne nazwy

W ludowej symbolice Marzanna nie była postacią całkowicie oddzieloną od wiosennego odrodzenia. Jej przemiana w Dziewannę przedstawiała przejście od zimowej martwoty do zieleni, wzrostu i lata. Woda, do której wrzucano kukłę, miała w tym ujęciu nie tylko usuwać to, co stare, lecz także odnawiać i przywracać siły.

W różnych regionach Marzanna nosiła odmienne imiona. Spotykane określenia to:

• Marena, Morena i Morana
• Mora
• Śmiercicha
• Śmiertka
• Zima

Po wyniesieniu Marzanny często wprowadzano do wsi zieloną gałąź lub drzewko zwane Gaikiem Zielonym, Latkiem albo Majem. Ozdabiano je wstążkami, kwiatami i innymi dekoracjami. Ten element obrzędu wyrażał już nie odejście zimy, lecz powrót życia i obfitości. W niektórych interpretacjach wiązano go z Dziewanną, przeciwstawnym, wiosennym aspektem cyklu natury.

Jak dawniej obchodzono topienie Marzanny?

Najstarsze znane świadectwa pisane potwierdzające ten zwyczaj pochodzą z XV wieku. W 1420 roku Synod Poznański nakazywał duchowieństwu zakazywać obrzędu wynoszenia i topienia postaci nazywanej Śmiercią. Próby usunięcia zwyczaju z życia mieszkańców wsi nie przyniosły trwałego rezultatu. Później podejmowano także próby zastąpienia go zrzucaniem z wieży kukły Judasza.

Obrzęd przypadał pierwotnie na trzecią niedzielę Wielkiego Postu, określaną jako Laetare. Kukłę przygotowywano ze słomy, ubierano w ludzkie odzienie i obnoszono po wsi. W zależności od regionu uczestniczyli w tym wszyscy mieszkańcy albo przede wszystkim niezamężne dziewczęta. Następnie orszak wychodził poza granice zabudowań. Tam kukłę rozbierano, palono, topiono lub po prostu wyrzucano.

Opis podobnego zwyczaju pozostawił w XVI wieku Marcin Bielski w Kronice Polskiej. Z jego relacji wynika, że po wrzuceniu kukły do wody uczestnicy szybko wracali do domów. Pośpiech nie był przypadkowy. Obrzędowi towarzyszyły przesądy, które określały, jak należy się zachować:

• Nie dotykaj pływającej kukły, ponieważ mogłaby uschnąć ręka.
• Nie oglądaj się za siebie w drodze powrotnej, bo miało to sprowadzić chorobę.
• Nie potknij się ani nie upadnij, ponieważ zdarzenie odczytywano jako zapowiedź śmierci w ciągu roku.

Takie zakazy porządkowały zachowanie uczestników i wzmacniały przekonanie, że rytuał wymaga zachowania określonych reguł. Od XIX wieku zwyczaj coraz wyraźniej zmieniał się w zabawę związaną z nadejściem wiosny. Dziś bywa organizowany 21 marca, łączony z pierwszym dniem wiosny kalendarzowej i szkolnym Dniem Wagarowicza. Nie jest jednak współczesnym obrzędem religijnym, lecz ludową formą podtrzymywania dawnej tradycji.

Jak zrobić ekologiczną kukłę Marzanny?

Tradycyjna kukła powinna być wykonana z materiałów pochodzenia naturalnego. Najlepiej użyć suchej słomy, dwóch drewnianych kijów i niebarwionego sznurka z włókien naturalnych. Do ubrania można wykorzystać stare, nienadające się do dalszego noszenia tkaniny, pod warunkiem że nie zawierają elementów plastikowych.

Budowę kukły można przeprowadzić w kilku prostych etapach:

1. Przygotuj konstrukcję. Połącz długi i krótszy kij w kształt krzyża, a następnie mocno zwiąż je naturalnym sznurkiem.
2. Uformuj tułów i ręce. Owiń konstrukcję słomą, nadając jej kształt sylwetki. Każdą partię dokładnie przewiąż, aby kukła nie rozpadała się podczas przenoszenia.
3. Wykonaj głowę. Z ciasno zwiniętej słomy uformuj kulę i przytwierdź ją do pionowego kija. Możesz obłożyć ją dodatkową warstwą słomy i związać na obu końcach.
4. Ubierz i ozdób kukłę. Wykorzystaj stare naturalne tkaniny, chustkę lub drewniane ozdoby. Nie stosuj plastiku, syntetycznych wstążek ani toksycznych farb.

Nie wrzucaj do rzeki kukły zawierającej plastik, metal, sztuczne tkaniny, taśmę klejącą ani farby, które mogą zanieczyścić wodę. Najbezpieczniej potraktować topienie jako symboliczny gest i po zakończeniu wydarzenia wyjąć kukłę, a następnie zagospodarować ją zgodnie z rodzajem materiałów.

Ognisko nie jest konieczne do odtworzenia tradycji. Jeśli organizatorzy planują spalenie kukły, powinni przestrzegać lokalnych przepisów przeciwpożarowych, zachować bezpieczną odległość od ludzi, roślin i zabudowań oraz nie rozpalać ognia nad brzegiem rzeki. Współczesna forma zwyczaju może zachować jego symbolikę bez szkody dla środowiska.

Marzanna oznaczała zimę, uśpienie i zamknięcie starego cyklu, a jej odejście otwierało drogę do wiosennego odrodzenia. Dlatego tradycja przetrwała jako opowieść o rytmie przyrody, nawet jeśli dawne znaczenie religijne zostało zastąpione obrzędem kultury ludowej.