Marzanna – czy istnieje modlitwa związana z tym zwyczajem?

Modlitwa do Marzanny nie jest częścią dawnego, ludowego obrzędu topienia kukły. W tradycji wiejskiej Marzannę niszczono jako symbol zimy, śmierci, chorób i nieszczęść. Współczesne modlitwy związane z Marzanną pojawiają się natomiast w rodzimowierstwie, czyli w nowoczesnych próbach odtworzenia lub rozwijania słowiańskiej duchowości.

Marzanna – symbol ludowy czy bogini?

W polskim folklorze Marzanna występowała przede wszystkim jako kukła wynoszona poza wieś i topiona, palona albo w inny sposób niszczona. Obrzęd wiązano z końcem zimy oraz nadejściem wiosny. Kobieca postać ze słomy oznaczała to, co należało pożegnać: mróz, ciemność, obumieranie przyrody, choroby, głód i inne zagrożenia związane z trudną porą roku.

Takie działanie opisuje się w etnografii jako magię sympatyczną, opartą na zasadzie „podobne sprawia podobne”. Zniszczenie kukły miało symbolicznie przynieść kres zimie i otworzyć drogę wiośnie. Nie była to modlitwa w rozumieniu znanym z religii, czyli ustalona forma zwracania się do bóstwa z prośbą, podziękowaniem lub wyznaniem wiary.

W niektórych interpretacjach Marzanna mogła mieć związki z dawnym wyobrażeniem bogini śmierci, zimy i odradzania się przyrody. Badacze wskazują jednak, że źródła dotyczące słowiańskich wierzeń są niepełne, a współczesne przedstawianie Marzanny jako jednej, dokładnie opisanej bogini nie może być traktowane jako bezsporny zapis dawnej religii.

Ludowy zwyczaj a współczesne rodzimowierstwo

W tradycyjnych obchodach wyniesienie Marzanny często łączono z wniesieniem gaika – zielonego drzewka ozdobionego wstążkami, wydmuszkami lub innymi dekoracjami. Te dwa gesty tworzyły opowieść o odejściu zimy i powrocie życia. Współcześnie zwyczaj zachował się głównie jako wydarzenie szkolne, kulturalne lub folklorystyczne, choć dawniej miał dla mieszkańców wsi znaczenie związane z rytmem pracy i przetrwaniem.

Rodzimowiercze wspólnoty nadają temu obrzędowi inny sens. Nie traktują Marzanny wyłącznie jako kukły przedstawiającej zimę, lecz jako istotę boską albo uosobienie określonego etapu kosmicznego cyklu. W takim ujęciu można kierować do niej modlitwy, podziękowania i prośby przed pożegnaniem jej w czasie Jarych Godów, obchodzonych w okolicy równonocy wiosennej.

Najważniejsze różnice między tymi sposobami rozumienia Marzanny wyglądają następująco:

• Cel obrzędu – w folklorze chodziło o symboliczne usunięcie zimy i nieszczęść, a w rodzimowierstwie także o oddanie czci boskiej postaci i zachowanie porządku świątecznego.
• Charakter działania – dawny zwyczaj miał charakter magiczny i obrzędowy, natomiast współczesna modlitwa jest praktyką religijną.
• Znaczenie kukły – dla uczestników ludowego obrzędu była przede wszystkim nośnikiem zimy i śmierci, a dla części rodzimowierców staje się przedstawieniem bogini.
• Kontekst – topienie Marzanny funkcjonuje dziś jako folklor, edukacja i zabawa, podczas gdy w rodzimowierstwie może być elementem Jarych Godów i osobistej lub wspólnotowej duchowości.

Nie oznacza to, że współczesne praktyki są bezwartościowe. Trzeba jednak poprawnie je nazywać. Są współczesną interpretacją dawnych motywów, a nie zachowanym bez zmian systemem wierzeń przekazywanym przez wieki.

Jak brzmi współczesna modlitwa do Marzanny?

Przykładem takiego tekstu jest modlitwa opublikowana w książce Rafała Merskiego Modlitwy słowiańskie, wydanej przez Fundację Watra w 2016 roku:

Do Marzanny

Marzanno, Bogini Ziemi,
Morano, Wody Bogini,
Tyś życiem i śmiercią naszą,
Ofiarą w odwiecznym cyklu,
Wrotnym Kole istnienia.

Pięknaś jest i wszechwładna,
Zimna, choć z ogniem spojona
W wiosennym obrzędzie godowym.
Śmiercicho, Jarym płomieniem gorejąca
Marzanno, Wodami wiosny studzona,
Odchodź co roku do Nawi.

Niech Cię ogień swargi trawi.
W odmętach rzeki nam konaj,
By mrozem wracać po Plonach,
By bielą znów zdobić nam ziemie.

Źródło tego tekstu ma duże znaczenie. Nie jest to pieśń ludowa ani archaiczna modlitwa odnaleziona w przekazach wiejskich. To współczesny utwór autorski, napisany na potrzeby książki z 2016 roku. Może służyć jako przykład tego, jak dzisiejsi rodzimowiercy i autorzy literatury religijnej budują język modlitwy na podstawie motywów zaczerpniętych z folkloru, badań i własnych interpretacji.

W tekście Marzanna łączy cechy bogini ziemi, wody, śmierci i życia. Taka wielowarstwowa wizja odpowiada współczesnemu rozumieniu cyklu natury, ale nie powinna być przedstawiana jako dokładny zapis wierzeń dawnych Słowian.

Dlaczego powstają modlitwy do Marzanny?

Współczesne modlitwy do Marzanny wynikają z potrzeby znalezienia języka dla duchowości związanej z naturą, zmianą pór roku i słowiańskim dziedzictwem. Dla części osób Marzanna nie jest już tylko postacią z dziecięcego pochodu, lecz symbolem przemijania, oczyszczenia i przejścia do nowego etapu.

Najkrócej mówiąc: historyczny obrzęd topienia Marzanny był przede wszystkim praktyką magiczną, nie modlitwą. Modlitwy pojawiające się dziś należą do współczesnego rodzimowierstwa i są autorskimi próbami nadania dawnym motywom formy religijnej.