Marzanna – na czym polega obrzęd topienia kukły?

Obrzęd Marzanny polegał na symbolicznym zniszczeniu kukły przedstawiającej zimę, śmierć, choroby i zimową bezczynność. Topienie, palenie lub rozdzieranie postaci miało zakończyć stary etap roku i przywołać wiosnę, odrodzenie przyrody oraz urodzaj.

Czym jest Marzanna i dlaczego ją topiono?

Marzanna, nazywana także Moreną, Moraną, Morą, Śmiercią, Śmiercichą lub Śmierztką, była kobiecą postacią obrzędową związaną z zimą, chorobami i śmiercią. W tradycji agrarnej nie oznaczała jednak wyłącznie zniszczenia. Uosabiała również uśpioną ziemię, która po okresie zimowego spoczynku miała odzyskać płodność.

Zniszczenie kukły symbolizowało przejście od ciemnej i martwej części roku do czasu wzrostu. Woda, ogień i rozdarcie postaci nie były więc tylko formą egzekucji kukły. Miały pomóc w usunięciu zimowego zła i otworzyć drogę wiośnie. W niektórych interpretacjach Marzanna nie znikała całkowicie, lecz przeobrażała się w Dziewannę – uosobienie zieleni, lata i odradzającego się życia.

Jak zmieniał się obrzęd Marzanny?

Najstarsze polskie świadectwa tego zwyczaju pochodzą z XV wieku. Jan Długosz opisywał wynoszenie i topienie postaci nazywanej śmiercią, a praktykę oceniał jako dawny obyczaj pogański. W 1420 roku Synod Poznański nakazywał duchowieństwu sprzeciwiać się obrzędowi odbywającemu się w niedzielę Laetare, czyli w czwartą niedzielę Wielkiego Postu. Kukłę określano wówczas jako postać, którą „śmiercią zowią”.

Podobny opis zamieścił w XVI wieku Marcin Bielski. Z jego relacji wynika, że mieszkańcy wsi ubierali snop słomy lub konopi w ludzkie odzienie, prowadzili go nad wodę, zdejmowali ubranie i wrzucali kukłę do stawu, rzeki albo kałuży. Obrzędowi towarzyszyły pieśni i pośpiech podczas powrotu.

Zakazy kościelne nie wyeliminowały zwyczaju. Jego trwałość wynikała między innymi z tego, że z czasem utracił część dawnego, magicznego znaczenia. W XIX wieku coraz częściej stawał się zabawą dzieci i młodzieży urządzaną na powitanie wiosny. Poważny rytuał związany z ochroną gospodarstwa i płodnością ziemi przekształcił się w widowisko o lokalnym charakterze.

Jak przebiegał tradycyjny obrzęd?

Szczegóły różniły się zależnie od regionu. Kukłę wykonywano najczęściej ze słomy pochodzącej ze zżętego zboża, a następnie ubierano w białe płótno lub kobiecy strój. Na Śląsku mogła zostać umocowana na wysokim kiju i przybrana w koszulę, spódnicę, fartuch, wianek oraz wstążki. Przebieg obrzędu zwykle obejmował następujące etapy:

1. Przygotowanie kukły – formowano postać kobiety ze słomy, gałganów albo konopi i nadawano jej wygląd zależny od miejscowej tradycji.
2. Obchód wsi – orszak, często złożony z dziewcząt, przenosił Marzannę od domu do domu. Wierzono, że kukła zabiera z gospodarstw choroby, nieszczęścia i inne zło.
3. Wyprowadzenie poza wieś – po odwiedzeniu domostw wynoszono ją poza zamieszkaną przestrzeń, nad rzekę, staw lub inne miejsce związane z wodą.
4. Zniszczenie i utopienie – kukłę rozbierano, rozdzierano, palono albo wrzucano do wody. W niektórych miejscowościach do wody trafiały płonące fragmenty.
5. Szybki powrót – uczestnicy wracali do domu bez oglądania się za siebie, często w ciszy lub biegiem.

W dawnym obrzędzie ważne było także to, co działo się po usunięciu Marzanny. W wielu regionach niemal natychmiast wprowadzano do wsi Gaik Zielony, nazywany również Latem, Lateczkiem, Latorośkiem albo Nowym Latkiem.

Marzanna i Gaik Zielony – dwa etapy jednego cyklu

Marzanna przedstawiała zimę, uśpienie i śmierć przyrody. Gaik Zielony miał przeciwną symbolikę. Była to najczęściej zielona gałąź sosnowa lub świerkowa, ozdobiona wstążkami, papierowymi dekoracjami, kwiatami, wydmuszkami jaj i świecidełkami. Obnoszono ją po wsi podobnie jak kukłę, lecz tym razem gospodynie wręczały uczestniczkom jajka, ciasto, obwarzanki albo drobne pieniądze.

Gaik nie był więc inną wersją Marzanny, lecz znakiem następnego etapu obrzędu. Po usunięciu zimy należało symbolicznie zaprosić do wsi wiosnę, zieleń i płodność. W opowieściach o przemianie Marzanny w Dziewannę oba symbole tworzą jeden cykl: z obumarcia i spoczynku wyłania się nowe życie.

Jakie tabu wiązały się z topieniem Marzanny?

Dawny obrzęd traktowano poważnie, dlatego przypisywano znaczenie nie tylko samej kukle, lecz także zachowaniu uczestników. Zakazy miały chronić ludzi przed powrotem choroby i śmierci do gospodarstwa. W przekazach regionalnych pojawiają się między innymi takie wierzenia:

• Nie należało dotykać kukły pływającej w wodzie, ponieważ mogło to sprowadzić chorobę albo spowodować uschnięcie ręki.
• Po odejściu z miejsca zniszczenia nie wolno było oglądać się za siebie, gdyż wiązano to z ryzykiem choroby.
• Podczas powrotu trzeba było uważać, aby się nie potknąć i nie upaść, ponieważ upadek odczytywano jako zapowiedź śmierci w ciągu roku.
• Nie należało opóźniać powrotu, ponieważ pozostawanie przy wodzie mogło oznaczać zatrzymanie zimowego nieszczęścia przy uczestnikach.

Nie wszystkie te zasady występowały w każdym regionie. Także wygląd kukły, dzień obrzędu i sposób jej zniszczenia mogły się różnić. Tradycyjnie przypadał on na niedzielę Laetare, natomiast współczesne wydarzenia najczęściej organizuje się 21 marca.

Marzanna we współczesnej tradycji

Dzisiejszy obrzęd Marzanny ma przede wszystkim charakter edukacyjny, zabawowy i społeczny. Szkoły, domy kultury oraz muzea regionalne organizują pochody, konkursy na kukłę i spotkania nad wodą. Dawne palenie lub topienie bywa zastępowane bezpieczniejszymi formami, a sama Marzanna może symbolizować nie tylko zimę, lecz także szkolne problemy, złe oceny albo codzienne trudności.

Współczesne obchody łączą się z pierwszym dniem wiosny i popularnym Dniem Wagarowicza. Ich uczestnicy zwykle nie odprawiają dawnego rytuału magicznego. Zachowują jednak jego podstawowy schemat: pożegnanie tego, co stare i zimowe, oraz powitanie nowego okresu. Dzięki temu zwyczaj przetrwał, choć jego sens przesunął się od obrzędu ochronnego ku symbolicznej zabawie i lekcji lokalnej kultury.

Topienie Marzanny nie było wyłącznie niszczeniem kukły. Oznaczało zamknięcie zimowego etapu i przygotowanie miejsca dla wiosny, urodzaju oraz odrodzonej przyrody.