Marzanna – o co chodzi w tym zwyczaju?

Topienie Marzanny to współczesna, zwykle szkolna zabawa, ale jej źródłem był poważny obrzęd związany z cyklem natury. Marzanna nie oznaczała wyłącznie zimy. Łączono ją ze śmiercią, uśpieniem przyrody, ziemią, wodą i płodnością, a jej „unicestwienie” miało otworzyć drogę odrodzeniu życia.

Kim była Marzanna?

Marzanna była postacią o dwoistej naturze. Z jednej strony wiązano ją z zimą, śmiercią, chorobami, głodem i światem zmarłych. Z drugiej – jako bóstwo ziemi i wód miała związek z płodnością pól, wzrostem zbóż i przyszłym urodzajem. W rolniczym rytmie życia te znaczenia nie wykluczały się. Ziemia zimą „umierała” lub zasypiała, aby wiosną znów wydać plon.

Znaczenie imienia Marzanna łączy się zwykle z dawnymi rdzeniami mar- i mor-, kojarzonymi ze śmiercią, marą lub morzem. Etymologia nie wyjaśnia jednak całej postaci bogini. Późniejsze przekazy przypisywały jej różne funkcje, dlatego nie da się sprowadzić jej do jednej, ściśle określonej roli.

W zależności od regionu i źródła Marzanna występowała pod różnymi nazwami:

• Marena, Morena i Morana – warianty spotykane wśród ludów słowiańskich.
• Mora – forma łączona z motywem śmierci, snu i świata zmarłych.
• Śmierć, Śmietka i Śmiercicha – nazwy podkreślające jej mroczne oblicze.
• Zima – określenie związane z porą uśpienia przyrody.
• Marzaniok – męska wersja postaci znana w niektórych regionach Polski.

Trzeba też zachować ostrożność przy opisywaniu słowiańskiego panteonu. O przedchrześcijańskich wierzeniach Słowian wiemy niewiele, ponieważ nie pozostawili oni własnych rozbudowanych opisów mitologii. Wiedza o Marzannie pochodzi głównie z późniejszych kronik, zapisów etnograficznych i obserwacji ludowych obrzędów. Nie wszystkie interpretacje mają więc taki sam status historyczny.

Symbolika rytuału – więcej niż pożegnanie zimy

Dlaczego topiono Marzannę? Najprostsza odpowiedź brzmi: aby pożegnać zimę i przywitać wiosnę. Głębszy sens obrzędu wiązał się jednak z przemianą, a nie tylko ze zniszczeniem. Kukła przedstawiała starą, uśpioną postać natury. Jej wyniesienie poza wieś, spalenie lub zatopienie oznaczało zakończenie jednego etapu i przygotowanie kolejnego.

Woda miała w wierzeniach ludowych znaczenie przejścia. Łączono ją z oczyszczeniem, zaświatami oraz możliwością odrodzenia. Z tego powodu topienie Marzanny można odczytywać jako symboliczne oddanie bogini wodzie, aby powróciła w odmienionej formie. W tej interpretacji Marzanna przemienia się w Dziewannę – postać związaną z wiosną, zielenią, życiem i rozkwitem roślin.

Topieniu Marzanny towarzyszyło często wprowadzanie do wsi Gaika, nazywanego też Latkiem lub Majem. Było to zielone drzewko albo gałąź sosny czy świerku ozdobiona wstążkami, kwiatami, papierowymi dekoracjami i wydmuszkami. Jeśli Marzanna oznaczała śmierć i zimowy bezruch, Gaik przedstawiał nową roślinność, obfitość i początek kolejnego cyklu agrarnego.

Oba elementy tworzyły więc całość. Najpierw wynoszono ze wsi to, co kojarzono z chorobą, głodem i zimą, a następnie wprowadzano znak zielonego życia. Nie chodziło wyłącznie o „pokonanie zła”, lecz o przejście od jednej fazy przyrody do następnej.

Jak wyglądały dawne obrzędy?

W wielu regionach Polski kukłę wykonywano ze słomy, grochowin lub konopi. Często miała rozmiar człowieka i była ubierana w odzież, niekiedy przypominającą strój panny młodej. Towarzyszył jej wianek, a całość mocowano na żerdzi lub długim drągu. Procesja przechodziła przez wieś, czasem obchodząc poszczególne gospodarstwa, po czym wynosiła Marzannę poza zamieszkany obszar.

Poza wsią kukłę rozbierano, palono, topiono, porzucano albo rozszarpywano. Wybór zależał od regionu i lokalnej tradycji. Obrzędowi towarzyszyły pieśni oraz przekonanie, że sposób jego wykonania może wpłynąć na los mieszkańców.

Źródła historyczne poświadczają ten zwyczaj co najmniej od późnego średniowiecza. W 1420 roku Synod Poznański nakazywał duchowieństwu zakazywać wynoszenia postaci nazywanej Śmiercią i topienia jej w wodzie. W XVI wieku Marcin Bielski opisywał, że po wrzuceniu kukły do wody uczestnicy szybko wracali do domów, a potknięcie po drodze odczytywano jako złą wróżbę.

Dawne przekazy wymieniają też zakazy związane z końcową częścią obrzędu:

• Nie dotykano kukły pływającej w wodzie, ponieważ mogło to sprowadzić chorobę lub uschnięcie ręki.
• Nie oglądano się za siebie podczas powrotu z miejsca rytuału, aby nie „przynieść” nieszczęścia do wsi.
• Uważano, by się nie potknąć ani nie upaść, ponieważ taki znak zapowiadał śmierć lub inne nieszczęście.
• Po zakończeniu obrzędu wracano szybko, traktując oddalenie się od kukły jako warunek jego powodzenia.

Dla dawnej wspólnoty nie był to happening ani przedstawienie dla dzieci. Obrzęd wiązał się z realnym lękiem przed głodem, chorobą i nieurodzajem, dlatego naruszenie jego zasad mogło być postrzegane jako zagrożenie dla całej wsi.

Współcześnie zwyczaj ma przede wszystkim charakter edukacyjny i rozrywkowy. Nie oznacza to jednak, że trzeba całkowicie rezygnować z jego symboliki. Przy wykonywaniu kukły należy wybierać materiały naturalne, takie jak słoma, siano, papier, gałązki czy tkaniny bez plastikowych dodatków. Nie powinno się wrzucać do rzek ani jezior plastiku, metalu, folii, sztucznych ozdób ani elementów, których nie da się później usunąć.

Od obrzędu magicznego do wiosennej zabawy

Dzisiejsze topienie Marzanny jest uproszczoną formą dawnego zwyczaju. Z czasem zanikła wiara w magiczną skuteczność procesji, a obrzęd stał się elementem powitania wiosny, często organizowanym przez szkoły, domy kultury i lokalne społeczności. Przetrwał jednak jego podstawowy schemat: wyniesienie zimowej postaci i pojawienie się symbolu zielonego życia.

Odpowiedź na pytanie „Marzanna – o co chodzi?” nie ogranicza się więc do stwierdzenia, że jest to kukła oznaczająca zimę. To pozostałość wyobrażenia o naturze jako cyklu śmierci, uśpienia i odrodzenia. Współczesna zabawa może zachować pamięć o tym znaczeniu, pod warunkiem że odbywa się bez zaśmiecania wody i szkody dla środowiska.