Mokosz – jakie obrzędy były z nią związane?

Mokosz była związana przede wszystkim z wilgotną ziemią, płodnością, pracą kobiet i ochroną domowego ładu. Obrzędy przypisywane jej kultowi nie tworzyły jednego, dokładnie opisanego ceremoniału. Przejawiały się raczej w codziennych praktykach, ofiarach dla ziemi, zakazach pracy oraz zwyczajach, które po chrystianizacji połączono ze św. Paraskiewą Piątnicą.

Kim była Mokosz?

Najstarsze świadectwa o Mokoszy są nieliczne. Jej imię pojawia się między innymi w Powieści minionych lat, w opisie panteonu ustanowionego w Kijowie przez Włodzimierza w X wieku. Nie zachowały się jednak przedchrześcijańskie teksty, które opisywałyby jej obrzędy w sposób podobny do mitów greckich.

Znaczenie imienia Mokosz często łączy się ze słowiańskim rdzeniem mok-, odnoszącym się do wilgoci i mokrego środowiska. Taka etymologia jest dyskutowana przez językoznawców, dlatego nie należy przedstawiać jej jako pewnika. Dobrze pasuje jednak do obrazu bogini związanej z ziemią, wodą, wegetacją i płodnością.

W źródłach i późniejszych zapisach etnograficznych Mokosz występuje jako opiekunka kobiet, narodzin, przędzenia i prac gospodarskich. W części tradycji określano ją jako istotę demoniczną, a nie boginię w sensie znanym z religii greckiej. Nie musi to oznaczać sprzeczności. Dawne wierzenia słowiańskie miały często charakter polidoksji, czyli systemu łączącego kult przyrody, magię, duchy zmarłych i różne istoty nadprzyrodzone bez sztywnego podziału na bogów i demony.

Praca kobiet i domowe sacrum

Jedną z najważniejszych sfer związanych z Mokoszą były zajęcia kobiet. Przędzenie lnu, obróbka wełny, tkanie i szycie zapewniały rodzinie odzież, pościel oraz materiały potrzebne w gospodarstwie. Nie były więc wyłącznie pracą fizyczną. W tradycyjnej kulturze mogły mieć także znaczenie obrzędowe.

Kołowrotek, kłębek wełny i nić symbolizowały porządek domowego życia, ciągłość rodu oraz przechodzenie od surowca do gotowej tkaniny. Czynności wykonywane przy przędzeniu mogły być postrzegane jako forma kontaktu z opiekuńczą mocą Mokoszy. Nie oznacza to, że każda praca przy kołowrotku była osobnym rytuałem. Sacrum przenikało raczej codzienność i nadawało jej określone granice.

W niektórych przekazach składano Mokoszy niewielkie dary z wełny lub tkaniny. Zwyczaj taki pasował do logiki ofiary, w której oddawano istocie nadprzyrodzonej część tego, czym opiekowała się w życiu wspólnoty. Późniejsze zapisy ludowe łączyły ją również z pomocą przy porodzie, ochroną kobiet i domostwa, a czasem z wróżbiarstwem.

Ślady tego zespolenia pracy i religii można ująć w kilku praktykach:

• Przędzenie lnu i wełny było łączone z opieką nad kobiecą częścią gospodarstwa.
• Tkanie i szycie podlegało okresowym zakazom, zwłaszcza w dni przypisywane św. Paraskiewie.
• Kołowrotek stał się symbolem domowego porządku i kobiecej pracy.
• Skrawki wełny i tkanin mogły pełnić funkcję drobnych darów składanych w intencji ochrony i pomyślności.

Mokosz i kult Matki-Ziemi

Najszersza sfera obrzędów związanych z Mokoszą dotyczyła ziemi. W tradycyjnych społecznościach rolniczych gleba nie była martwym zasobem. Postrzegano ją jako żywicielkę, istotę zdolną rodzić plony, przyjmować zmarłych i reagować na ludzkie zachowanie. W tym sensie Mokosz mogła być rozumiana jako osobowe ujęcie kultu Matki-Ziemi.

Przed rozpoczęciem zasiewu składano ziemi jedzenie lub napój. W różnych regionach były to między innymi chleb, wino, jajka, kasza albo mięso. Dary dzielono niekiedy między ziemię, zwierzęta pracujące w gospodarstwie i ludzi. Taki podział wyrażał zależność całej wspólnoty od wspólnego cyklu pracy.

Ogólny schemat wiosennego obrzędu można opisać następująco:

1. Gospodarz wybierał moment rozpoczęcia prac polowych i przygotowywał niewielki dar z jedzenia.
2. Przed zasiewem zwracał się ku ziemi z modlitwą, życzeniem lub formułą o charakterze magicznym.
3. Część daru pozostawiano na polu albo zakopywano w glebie.
4. Pozostałą część dzielono między ludzi i zwierzęta, które uczestniczyły w pracy.
5. Po wykonaniu obrzędu rozpoczynano zasiew, oczekując urodzaju i ochrony przed suszą.

Najbardziej wyrazistym przykładem symbolicznego myślenia o płodności był rytuał określany przez etnografów jako „zapładnianie” ziemi. W niektórych społecznościach naśladowano akt seksualny na polu lub przy wilgotnej glebie, aby pobudzić jej zdolność rodzenia. Nie był to uniwersalny obrzęd Mokoszy ani praktyka potwierdzona na całej Słowiańszczyźnie. Należy traktować go jako lokalny przykład magii naśladowczej, w której podobne działanie miało wywołać podobny skutek w przyrodzie.

Ziemia była jednocześnie początkiem życia, źródłem pożywienia i miejscem powrotu zmarłych. Dlatego obrzędy rolnicze łączyły prośbę o urodzaj z szacunkiem wobec jej własnej mocy.

Tabu i zakazy związane z ziemią

Relacja z Matką-Ziemią wymagała nie tylko składania darów, ale także powstrzymywania się od określonych czynności. Zakaz pracy nie oznaczał bezczynności pozbawionej sensu. Wyznaczał czas, w którym ziemię uznawano za szczególnie wrażliwą, brzemienną lub odpoczywającą.

W przekazach ludowych zakazy dotyczyły między innymi następujących działań:

• Oranie, kopanie i rycie ziemi w okresie wiosennym, zanim uznano ją za gotową do wydania plonu.
• Bicie ziemi narzędziem lub kijem, ponieważ traktowano je jako uderzanie własnej matki.
• Wyrywanie trawy, która bywała wyobrażana jako włosy ziemi.
• Plucie na ziemię i znieważanie jej, co mogło sprowadzić nieszczęście albo utrudnić przyjęcie człowieka po śmierci.
• Praca w piątki, zwłaszcza przędzenie, tkanie i szycie, gdy dzień ten wiązano już ze św. Paraskiewą.

Daty zakazu prac ziemnych różniły się regionalnie. W zapisach etnograficznych pojawiają się okresy poprzedzające 25 marca albo 7 kwietnia. Wierzono, że złamanie tabu może spowodować suszę, nieurodzaj lub gniew ziemi. Zakazy miały też wymiar społeczny, ponieważ wspólnota mogła potępiać gospodarza, który rozpoczął prace zbyt wcześnie.

Od Mokoszy do św. Paraskiewy Piątnicy

Chrystianizacja nie usunęła wszystkich dawnych praktyk. Część z nich otrzymała nowe uzasadnienie i została związana z kultem chrześcijańskich świętych. Najczęściej za postać, która przejęła wiele cech Mokoszy, uznaje się św. Paraskiewę Piątnicę.

Greckie imię Paraskiewa wiąże się z piątkiem, dlatego święta mogła przejąć wcześniejsze skojarzenia tego dnia. W tradycji wschodniosłowiańskiej łączono ją z kobietami, przędzeniem, tkaniem, włosami i zakazami pracy. W piątek nie należało wykonywać określonych czynności gospodarskich, ponieważ mogły one sprowadzić chorobę lub karę. Dawny zakaz nie musiał więc zniknąć. Zmieniła się jego religijna interpretacja.

Mechanizm ten nazywa się synkretyzmem. Nie polegał na prostym przeniesieniu jednej bogini do chrześcijańskiego panteonu. Lokalne wyobrażenia, zwyczaje i zakazy łączono z postacią nowej świętej, której przypisywano podobne funkcje opiekuńcze. W tym samym środowisku św. Paraskiewa bywała zestawiana ze św. Mikołajem, który w tradycjach wschodniosłowiańskich przejął część cech dawnych opiekunów urodzaju, zwierząt i świata podziemnego, kojarzonych między innymi z Welesem.

Nie należy jednak mówić, że św. Paraskiewa była dosłownie „tą samą boginią” co Mokosz. To interpretacja porównawcza, oparta na podobieństwie funkcji i zachowanych zwyczajów. Źródła nie pozwalają odtworzyć pełnego, jednolitego kultu Mokoszy ani dowieść, że każdy ludowy zakaz piątkowy pochodził właśnie od niej.

Najpewniejsza jest nie teza o nieprzerwanym kulcie jednej postaci, lecz obserwacja ciągłości praktyk: ochrony ziemi, zakazów pracy i opieki nad kobiecą częścią gospodarstwa.

Mokosz nie była więc wyłącznie bohaterką późniejszych opowieści o słowiańskim panteonie. Jej znaczenie najlepiej widać w relacji ludzi z ziemią, w organizacji pracy i w przekonaniu, że codzienne czynności mogą naruszyć albo podtrzymać porządek świata. Obrzędy związane z jej kultem przetrwały przede wszystkim jako zwyczaje, tabu i ludowe wyobrażenia, a część z nich znalazła nowe miejsce w kulcie św. Paraskiewy Piątnicy.