Mokosz – kim była ta bogini i za co odpowiadała?

Mokosz była słowiańską postacią wiązaną z ziemią, wilgocią, płodnością oraz opieką nad kobietami. Przypisywano jej troskę o narodziny, urodzaj, przędzenie i prace domowe. Jej imię łączy się najczęściej ze słowiańskim rdzeniem mok-, odnoszącym się do wilgoci i tego, co mokre, choć etymologia pozostaje przedmiotem dyskusji. Nie da się jednak z pełną pewnością stwierdzić, czy Mokosz była boginią wysokiego rzędu, czy raczej istotą opiekuńczą z pogranicza bóstwa i demona.

Za co odpowiadała Mokosz?

Domenę Mokoszy można odczytywać jako połączenie dwóch warunków życia społeczności rolniczej: żyznej ziemi oraz pracy wykonywanej w gospodarstwie domowym. Wilgoć była niezbędna dla wzrostu roślin, a kobiece zajęcia – przędzenie, tkanie, opieka nad dziećmi i poród – podtrzymywały codzienne funkcjonowanie rodziny.

Najważniejszy sens tej symboliki nie polegał na przypisaniu Mokoszy jednej, ściśle wyznaczonej funkcji. Była raczej figurą życiodajnej siły, która łączyła ziemię, wodę, roślinność i ludzkie narodziny. Z tego powodu zestawia się ją czasem porównawczo z grecką Demeter albo z wyobrażeniem Matki-Ziemi. Takie porównania pomagają opisać archetyp, ale nie dowodzą bezpośredniego zapożyczenia ani pełnej tożsamości tych postaci.

W późniejszych przedstawieniach i rekonstrukcjach pojawiają się symbole związane z rolnictwem oraz kobiecą pracą. Trzeba jednak zaznaczyć, że nie wszystkie są poświadczone w jednakowym stopniu w źródłach historycznych:

• Snop zboża wiąże postać Mokoszy z urodzajem i bezpieczeństwem żywnościowym.
• Kołowrotek odwołuje się do przędzenia, tkania i pracy wykonywanej w gospodarstwie.
• Wełna i len przypominają o materiałach, których obróbkę łączono z kobiecą sferą życia.
• Dłonie symbolizują opiekę, pracę i troskę o domowników.

Mokosz w źródłach historycznych – bogini czy demon?

Najstarszym ważnym świadectwem pisanym, w którym pojawia się Mokosz, jest Powieść minionych lat. W opisie panteonu ustanowionego w Kijowie za panowania Włodzimierza I wymieniono ją obok kilku innych postaci czczonych na Rusi. To potwierdza, że imię Mokoszy funkcjonowało w określonym kontekście religijnym, ale samo źródło nie przedstawia rozbudowanej opowieści o jej czynach, atrybutach czy relacjach z innymi bóstwami.

Właśnie dlatego określenie jej mianem „bogini” wymaga ostrożności. Aleksander Gieysztor zwracał uwagę, że poza Powieścią minionych lat Mokosz bywała umieszczana wśród żeńskich istot demonicznych, podobnych do wił czy innych opiekuńczych postaci folkloru. W takim ujęciu mogła być demonem związanym z domem, kobietami, urodzajem albo narodzinami, a nie boginią w znaczeniu znanym z mitologii greckiej.

Ten problem wiąże się z szerszą charakterystyką religii dawnych Słowian. Henryk Łowmiański wskazywał, że na wielu obszarach nie był to uporządkowany politeizm z jednolitym panteonem, lecz raczej system obejmujący kult przyrody, duchy zmarłych, magię i liczne istoty nadprzyrodzone. Granica między „bogiem”, „demonem” i duchem opiekuńczym nie zawsze przebiegała tak wyraźnie, jak w nowożytnych opisach religii antycznych.

Nie oznacza to, że Mokosz była postacią nieistotną. Przeciwnie, jej obecność w źródłach staroruskich oraz późniejsze ślady w folklorze wskazują, że przypisywano jej określone znaczenie. Spór dotyczy przede wszystkim rangi i sposobu klasyfikowania tej postaci, a nie samego faktu, że imię Mokoszy było znane i związane ze sferą kobiecą oraz życiodajną mocą ziemi.

Również etymologia nie jest całkowicie rozstrzygnięta. Michał Łuczyński analizował imię Mokosz w ramach badań onomastycznych i wskazywał na możliwość związku ze słowiańskim rdzeniem odnoszącym się do wilgoci. Podkreślał zarazem, że nazwa mogła być imieniem zastępczym, pod którym kryła się starsza postać żeńska o nieznanym dziś imieniu. Hipotezy o innych, między innymi północnych, źródłach nazwy sprawiają, że nie należy przedstawiać jednej etymologii jako pewnika.

Matka-Ziemia i związek z kobiecą sferą życia

Mokosz często bywa interpretowana przez pryzmat wyobrażenia Matki-Ziemi. W tradycjach ludowych ziemia mogła być nazywana matką, żywicielką i istotą zdolną zarówno rodzić, jak i przyjmować zmarłych. Taki obraz dobrze współgra z przypisywaniem Mokoszy opieki nad płodnością, porodem i wzrostem roślin.

Nie należy jednak bezpośrednio utożsamiać jej z każdą postacią Wielkiej Matki znaną z innych kultur. Gieysztor podkreślał, że słowiańska Mokosz nie musiała posiadać wszystkich cech orientalnych kultów wielkiej bogini. Mogła być bliższa codziennemu, agrarnemu wyobrażeniu kobiecej opiekunki ziemi i pracy niż potężnej, uniwersalnej władczyni bogów.

Z tym zakresem znaczeń łączono czynności, które miały wymiar zarówno praktyczny, jak i symboliczny. Przędzenie oraz tkanie porządkowały życie domowe, a zarazem mogły być traktowane jako prace objęte szczególną ochroną. Podobne skojarzenia pojawiały się przy narodzinach, połogu i opiece nad dziećmi. Źródła folklorystyczne nie tworzą jednak jednego, spójnego mitu Mokoszy. Przekazują raczej rozproszone zwyczaje, zakazy i wyobrażenia.

Jakie ślady Mokoszy zachowały się w tradycji ludowej?

Najwięcej informacji o możliwym przetrwaniu dawnych wyobrażeń pochodzi nie z opisów pogańskich obrzędów, lecz z późniejszej etnografii. Zwyczaje te nie zawsze były bezpośrednio przypisywane Mokoszy, dlatego należy traktować je jako ślady szerszego kultu ziemi i kobiecej opieki, a nie jako pewny opis jej świąt.

W tradycjach ludowych powtarzały się zwłaszcza następujące motywy:

• Zakaz bicia ziemi i przekonanie, że wiosną jest ona „brzemienna”, ponieważ wydaje na świat rośliny.
• Szacunek wobec ziemi jako żywicielki, wyrażany przez całowanie jej, składanie darów lub przysięganie na grudkę ziemi.
• Obrzędy przed zasiewem i po żniwach, podczas których dziękowano za plony albo pozostawiano ziemi część pożywienia.
• Zakazy przędzenia, szycia i tkania w określone dni, szczególnie w piątek, później łączone ze św. Paraskiewą.
• Przekonanie, że ziemia przyjmuje zmarłych, a zarazem może odmówić przyjęcia osobie, która ją znieważała.

Ważnym przykładem synkretyzmu jest kult św. Paraskiewy, na Rusi nazywanej Piątnicą. Jej postać przejęła część skojarzeń związanych z kobiecą pracą, przędzeniem i zakazami obowiązującymi w piątek. Nie można jednak powiedzieć, że św. Paraskiewa była po prostu „Mokoszą pod inną nazwą”. Trafniejsze jest stwierdzenie, że chrześcijański kult świętej mógł wchłonąć niektóre wcześniejsze zwyczaje i wyobrażenia.

Podobnie trzeba ostrożnie traktować twierdzenia o konkretnych świętach Mokoszy, jej małżeństwie z Perunem czy konflikcie o nią między Perunem a Welesem. Takie opowieści pojawiają się głównie w późniejszych rekonstrukcjach i hipotezach, a ich potwierdzenie źródłowe jest słabe. Źródła pozwalają mówić o związkach symbolicznych między bóstwami i sferami natury, ale nie dostarczają pełnego mitu rodzinnego.

Dlaczego Mokosz jest ważna dla badań nad mitologią słowiańską?

Mokosz pokazuje, jak trudno odtworzyć religię, która pozostawiła niewiele własnych, bezpośrednich zapisów. Jej obraz powstaje z połączenia kronik, tekstów polemicznych, analizy językowej i materiałów etnograficznych. Każdy z tych typów źródeł mówi o innej warstwie tradycji i nie powinien być automatycznie traktowany jako opis jednego, niezmiennego kultu.

Najbezpieczniej uznać Mokosz za żeńską postać związaną z ziemią, wilgocią, płodnością oraz kobiecą pracą, której ranga mogła różnić się zależnie od regionu i epoki. Czy była pełnoprawną boginią, demonem opiekuńczym czy pozostałością starszego kultu Matki-Ziemi – tego nauka nie rozstrzygnęła. Pewne jest natomiast, że jej imię przetrwało w źródłach i tradycji jako znak ścisłego związku człowieka z ziemią, narodzinami i rytmem przyrody.

Współczesny obraz Mokoszy jest częściowo rekonstrukcją. Dlatego należy oddzielać informacje poświadczone w źródłach od późniejszych interpretacji i współczesnych wyobrażeń.