Pentagram – co oznacza dobry i zły znak?

Pentagram nie jest z definicji symbolem zła ani znakiem satanistycznym. Jego znaczenie zmieniało się zależnie od epoki, kultury i intencji osoby, która go używała. Przez znaczną część historii oznaczał harmonię, ochronę, doskonałość albo pięć ran Chrystusa. Skojarzenie z satanizmem jest przede wszystkim efektem XIX-wiecznego okultyzmu, późniejszych praktyk satanistycznych i popkultury.

Czym jest pentagram?

Pentagram to pięcioramienna gwiazda narysowana jedną linią, której odcinki przecinają się wewnątrz figury. W ten sposób powstaje także mniejszy pięciokąt. Nazwa pochodzi od greckich słów pente, czyli „pięć”, oraz gramma, oznaczającego znak lub zapis.

Nie należy automatycznie utożsamiać pentagramu z każdą pięcioramienną gwiazdą. Gwiazdy widoczne na flagach, mundurach czy herbach zwykle składają się z nieprzecinających się krawędzi. Pentakl z kolei najczęściej oznacza pentagram wpisany w okrąg, choć w dawnych tekstach słowo to mogło odnosić się także do innych talizmanów lub pieczęci.

Historia symbolu przed pojawieniem się satanizmu

Pentagram jest znacznie starszy od chrześcijaństwa, współczesnego okultyzmu i ruchów satanistycznych. Najstarsze znane przykłady podobnych znaków pochodzą ze starożytnej Mezopotamii. Pojawiały się na tabliczkach, naczyniach i pieczęciach. Ich dokładne znaczenie nie zawsze da się ustalić. W zależności od miejsca i czasu mogły pełnić funkcję administracyjną, pisarską, dekoracyjną albo ochronną.

To ważne, ponieważ sama obecność pięcioramiennej gwiazdy na zabytku nie dowodzi jeszcze, że była ona amuletem lub symbolem religijnym. O interpretacji decydują także datowanie, miejsce znalezienia, sąsiednie przedstawienia i charakter przedmiotu.

Znaczenie pentagramu szczególnie mocno wiąże się z tradycją pitagorejską. Pitagorejczycy postrzegali liczby i proporcje jako podstawę porządku świata. Figura, której odcinki tworzą powtarzające się proporcje i kolejne mniejsze kształty, pasowała do ich przekonania o harmonii kosmosu. Pentagram kojarzono z doskonałością, zdrowiem i ładem, a także wykorzystywano jako znak rozpoznawczy tej tradycji.

W różnych epokach pentagram pełnił również funkcję apotropaiczną, czyli ochronną. Umieszczano podobne znaki na drzwiach, belkach, naczyniach, kołyskach i amuletach. Nie oznacza to, że wszystkie te zastosowania miały identyczny sens. W dawnej kulturze religia, medycyna ludowa, astrologia i magia ochronna często przenikały się ze sobą.

Pentagram w chrześcijaństwie

Pentagram pojawiał się także w średniowiecznej kulturze chrześcijańskiej, choć nie należał do najważniejszych znaków tej religii. Pięć jego ramion interpretowano jako pięć ran Chrystusa – ranę boku oraz rany dłoni i stóp.

Przykładem takiej symboliki jest XIV-wieczny angielski poemat Pan Gawen i Zielony Rycerz. Na tarczy rycerza widnieje pięciokąt, którego ramiona autor łączy między innymi z pięcioma zmysłami, pięcioma palcami, pięcioma ranami Chrystusa i cnotami rycerskimi. W tym kontekście znak oznacza wierność, doskonałość i spójność cnót, a nie kult diabła.

Pojedyncze pentagramy można znaleźć także w dekoracjach budowli sakralnych. Nie każdy taki ornament ma jednak rozbudowane znaczenie teologiczne. Czasem był po prostu geometrycznym wzorem użytym w kompozycji.

Skąd wziął się podział na „dobry” i „zły” pentagram?

Podział na pentagram „dobry” i „zły” nie pochodzi ze starożytności ani z jednolitej tradycji chrześcijańskiej. Rozpowszechnił się w XIX wieku za sprawą francuskiego okultysty Éliphasa Lévi. W jego interpretacji pentagram zwrócony jednym wierzchołkiem ku górze oznaczał przewagę ducha nad materią i czterema żywiołami.

Odwrócona figura, mająca dwa wierzchołki u góry, miała symbolizować relację przeciwną, czyli dominację materii, instynktu lub sił cielesnych nad duchem. Była to interpretacja konkretnego nurtu XIX-wiecznego okultyzmu, a nie uniwersalne prawo dotyczące wszystkich pentagramów.

Odwrócony pentagram obecny na średniowiecznym przedmiocie nie staje się więc automatycznie „złym pentagramem”. Kierunek mógł wynikać z układu ornamentu, miejsca na powierzchni albo decyzji wykonawcy. Historyczny sens znaku trzeba ustalać w jego własnym kontekście, a nie za pomocą późniejszych skojarzeń.

Dlaczego pentagram kojarzy się ze złem?

Współczesna reputacja pentagramu wynika przede wszystkim z połączenia kilku różnych zjawisk. XIX-wieczne pisma okultystyczne spopularyzowały podział na figurę wzniesioną i odwróconą. Później odwrócony pentagram zaczęto przedstawiać razem z głową kozła, co stworzyło znacznie bardziej konkretny symbol.

Trzeba rozróżnić zwykły pentagram od Sigilu Bafometa. Ten drugi to rozbudowany znak składający się z odwróconego pentagramu, głowy kozła oraz dodatkowych napisów. W XX wieku został przyjęty przez Kościół Szatana założony przez Antona Szandora LaVeya. Od tego czasu stał się jednym z rozpoznawalnych symboli współczesnego satanizmu.

Najłatwiej odróżnić te formy po ich wyglądzie:

• Zwykły pentagram – pięcioramienna gwiazda z przecinających się linii, bez dodatkowych elementów.
• Pentagram odwrócony – figura z dwoma wierzchołkami skierowanymi ku górze, której znaczenie zależy od tradycji i kontekstu.
• Sigil Bafometa – odwrócony pentagram połączony z głową kozła i dodatkowymi napisami.
• Pentagram wpisany w okrąg – forma używana między innymi w części tradycji neopogańskich, w tym w Wicca.

Na obecny odbiór znaku wpłynęły także horrory, gry, komiksy i teledyski. Pentagram jest w nich prostym wizualnym skrótem oznaczającym magię, demony albo zagrożenie. Taki zabieg artystyczny nie musi jednak oznaczać, że autor lub odbiorca przypisuje figurze znaczenie religijne. W bajce, grze czy filmie symbol może pełnić wyłącznie funkcję dekoracyjną lub narracyjną.

Jak rozumieć pentagram dzisiaj?

Współcześnie pentagram występuje w wielu środowiskach. Może być elementem biżuterii, ornamentem, symbolem neopogańskim, znakiem rozpoznawczym określonego ruchu religijnego albo elementem fikcyjnego świata. W Wicca pentagram, często wpisany w okrąg, bywa interpretowany jako połączenie ziemi, wody, powietrza, ognia i ducha. Nie oznacza to jednak, że każda osoba nosząca taki znak wyznaje dokładnie ten sam system przekonań.

Znaczenie ma także różnica między historycznym ornamentem a świadomym użyciem symbolu w konkretnej praktyce religijnej lub okultystycznej. Pentagram na dekoracji, w bajce albo w grze nie niesie automatycznie tego samego sensu co Sigil Bafometa używany jako znak identyfikacji z satanizmem.

O znaczeniu symbolu decydują ludzie, epoka i kontekst, a nie sama geometria. Dlatego nie da się uczciwie powiedzieć, że każdy pentagram jest dobry albo każdy jest zły. Można natomiast ustalić, jaką rolę pełni w danym miejscu i dla danej osoby.

Pentagram nie ma jednego, niezmiennego znaczenia. Jego interpretacja wymaga sprawdzenia czasu powstania, tradycji, otoczenia znaku i intencji użytkownika.