Pentagram – co znaczy ten symbol i jaka jest jego historia?

Pentagram to pięcioramienna gwiazda, której znaczenie zmieniało się zależnie od epoki, kultury i sposobu użycia. Przez tysiące lat kojarzono go z harmonią, zdrowiem, ochroną oraz symboliką religijną. Związek z satanizmem jest znacznie późniejszą reinterpretacją, dotyczącą przede wszystkim odwróconego pentagramu i jego połączenia z głową kozła.

Czym jest pentagram?

Pentagram, nazywany także pentalfą lub gwiazdą pitagorejską, to figura geometryczna utworzona przez pięć przecinających się odcinków. Wewnątrz gwiazdy powstaje mniejszy pięciokąt. Nazwa pochodzi od greckich słów pente, czyli „pięć”, oraz gramma, oznaczającego „literę” lub „znak”.

Nie należy mylić pentagramu ze zwykłą pięcioramienną gwiazdą, taką jak ta obecna na flagach czy odznaczeniach. W pentagramie linie przecinają się wewnątrz figury. Pentakl jest z kolei najczęściej pentagramem wpisanym w okrąg, choć w dawnych tekstach słowo to mogło oznaczać także inną pieczęć lub talizman.

Jaką funkcję pełnił pentagram w starożytności?

Pentagram jest znacznie starszy niż chrześcijaństwo, współczesny okultyzm i satanizm. Najstarsze znane przedstawienia tego typu figury wiąże się z Ur w Mezopotamii i datuje na około 3500 rok p.n.e. Interpretacja tych znalezisk nie jest jednak całkowicie pewna. Gwiazda mogła pełnić funkcję pieczęci, oznaczenia administracyjnego, symbolu władzy albo znaku ochronnego.

Sam kształt nie dowodzi jeszcze religijnego lub magicznego zastosowania. Znaczenie zabytku ustala się na podstawie jego miejsca znalezienia, datowania, sąsiednich przedmiotów i inskrypcji. W różnych kulturach podobna figura mogła powstawać niezależnie i otrzymywać odmienne znaczenia.

Szczególne miejsce pentagram zajmował w tradycji pitagorejskiej. Pitagorejczycy dostrzegali w jego budowie regularność, proporcje i harmonię. Łączyli go z pojęciem zdrowia, doskonałości oraz uporządkowania świata. Bywał także znakiem rozpoznawczym członków tej wspólnoty.

W wielu tradycjach pentagram miał funkcję apotropaiczną, czyli przypisywano mu zdolność odpędzania zagrożeń. Rysowano go na amuletach, naczyniach, drzwiach i elementach budynków. Było to przekonanie religijne lub magiczne, a nie potwierdzona naukowo właściwość figury. W dawnych społeczeństwach granica między religią, medycyną, astrologią i magią ludową była jednak mniej wyraźna niż obecnie.

Czy pentagram był symbolem chrześcijańskim?

Tak, pentagram pojawiał się również w kulturze chrześcijańskiej. Nie był najważniejszym ani jedynym znakiem tej religii, ale wykorzystywano go w sztuce, architekturze i literaturze. Pięć ramion interpretowano między innymi jako pięć ran Chrystusa – ran dłoni, stóp oraz boku przebitego włócznią.

W średniowieczu liczba pięć mogła odnosić się również do zmysłów, palców, cnót i innych uporządkowanych zbiorów pojęć. Dobrym przykładem jest XIV-wieczny poemat Pan Gawen i Zielony Rycerz. Pentagram na tarczy Sir Gawaina symbolizował między innymi jego pięć cnót rycerskich, wierność i spójność charakteru.

W chrześcijańskiej symbolice pięcioramienna gwiazda mogła więc oznaczać:

• Pięć ran Chrystusa – symbol ofiary i zbawienia.
• Pięć cnót rycerskich – między innymi odwagę, czystość i pobożność.
• Pięć zmysłów – element średniowiecznych interpretacji liczby pięć.
• Porządek i jedność – wynikające z regularnej konstrukcji geometrycznej figury.

Obecność pentagramu w dawnych kościołach lub rękopisach nie oznacza więc automatycznie wpływu satanizmu. Czasami był nośnikiem rozbudowanej symboliki, a czasami po prostu ornamentem.

Skąd wzięło się skojarzenie pentagramu z satanizmem?

Dzisiejszy podział na „dobry” pentagram skierowany jednym wierzchołkiem ku górze i „zły” pentagram odwrócony nie obowiązywał od czasów starożytnych. Jego znaczenie zaczęło kształtować się przede wszystkim w XIX-wiecznym okultyzmie.

Duży wpływ miał francuski okultysta Éliphas Lévi, który w dziele Dogme et Rituel de la Haute Magie z lat 1854–1856 przypisał orientacji figury znaczenie symboliczne. Pentagram z wierzchołkiem skierowanym ku górze miał przedstawiać ducha panującego nad czterema żywiołami. Po odwróceniu figura miała oznaczać przewagę materii i instynktu nad duchem.

Nie oznacza to, że każdy starszy pentagram zwrócony w dół był znakiem zła. W zabytku jego położenie mogło wynikać z kompozycji, dostępnego miejsca albo decyzji wykonawcy. Zasady stworzone przez XIX-wiecznych okultystów nie powinny być mechanicznie przenoszone na znacznie wcześniejsze epoki.

Samo odwrócenie gwiazdy nie stworzyło jeszcze współczesnego symbolu satanistycznego. W 1897 roku Stanislas de Guaita przedstawił wizerunek koziej głowy wpisanej w odwrócony pentagram. Motyw ten rozwinął wcześniejsze skojarzenia okultystyczne, choć Bafomet Éliphasa Léviego był bardziej złożoną, androgyniczną postacią, a nie wyłącznie głową kozła.

W XX wieku znak został przyjęty przez Kościół Szatana Antona Szandora LaVeya, założony w 1966 roku. Odwrócony pentagram z głową kozła stał się znany jako Sigil Bafometa. To właśnie połączenie, a nie każda pięcioramienna gwiazda, jest charakterystycznym symbolem części współczesnego satanizmu.

Jak pentagram jest rozumiany współcześnie?

Pentagram wpisany w okrąg należy do najbardziej rozpoznawalnych znaków Wicca i części ruchów neopogańskich. W wielu tradycjach pięć ramion odpowiada ziemi, wodzie, powietrzu, ogniu i duchowi, a okrąg oznacza ich jedność. Nie jest to jednak jeden uniwersalny system. Znaczenia mogą różnić się między grupami i nurtami.

Wicca jest religią neopogańską, a nie odmianą satanizmu. Jej wyznawcy nie oddają czci chrześcijańskiemu Szatanowi, który zwykle nie zajmuje miejsca w ich systemie wierzeń. Mylenie obu tradycji wynika przede wszystkim z podobieństwa używanych symboli, zewnętrznych ocen oraz przedstawień popkulturowych.

Horrory, teledyski, gry i okładki albumów często wykorzystują odwrócony pentagram jako łatwo rozpoznawalny skrót wizualny oznaczający demony, czarną magię lub bunt wobec religii. Takie przedstawienia utrwaliły negatywny stereotyp, ale nie opisują całej historii symbolu.

Współczesne znaczenie pentagramu zależy więc przede wszystkim od kontekstu:

• W opracowaniu historycznym może oznaczać figurę mezopotamską lub znak pitagorejski.
• W sztuce chrześcijańskiej może odnosić się do pięciu ran Chrystusa.
• W Wicca może symbolizować pięć żywiołów i ich jedność.
• W satanizmie odwrócony pentagram z głową kozła może być elementem Sigilu Bafometa.
• W filmie grozy lub muzyce może pełnić funkcję dekoracyjnego znaku kojarzonego z mroczną estetyką.

Co więc znaczy pentagram?

Pentagram nie ma jednego, ponadczasowego znaczenia. Jest starą figurą geometryczną, którą różne społeczności wykorzystywały jako znak zdrowia, harmonii, ochrony, symbol religijny, element sztuki albo oznaczenie przynależności do określonego ruchu.

Nie każdy pentagram jest symbolem satanistycznym. Negatywne skojarzenie dotyczy przede wszystkim odwróconej gwiazdy połączonej z głową kozła i określonym kontekstem ideowym. O sensie znaku decydują epoka, tradycja, orientacja oraz intencja osoby lub grupy, która się nim posługuje.