Światowid czy Świętowit – jak poprawnie nazywać to bóstwo?

Poprawna historycznie nazwa bóstwa czczonego w Arkonie brzmi Świętowit. „Światowid” to sztuczne określenie spopularyzowane w XIX wieku przez Joachima Lelewela, który błędnie utożsamił bóstwo z Arkoną z posągiem ze Zbrucza.

Skąd wzięła się nazwa „Światowid”?

Świętowit był bóstwem Słowian Połabskich czczonym w Arkonie na wyspie Rugia. Jego imię znamy z łacińskich i skandynawskich przekazów, między innymi jako Svantevith lub Zvanthevith. O kulcie i posągu znajdującym się w arkońskiej świątyni pisał Saxo Gramatyk w kronice Gesta Danorum.

Problem zaczął się w XIX wieku, po odkryciu w 1848 roku kamiennego posągu w okolicach Zbrucza, w miejscowości Liczkowce. Rzeźba ma formę słupa z przedstawieniami postaci i głowami skierowanymi w różne strony. Joachim Lelewel połączył ją z opisem czterogłowego bóstwa z Arkony. Uznał też, że imię powinno oznaczać kogoś, kto „widzi świat” albo patrzy na wszystkie jego strony. Tak powstała forma „Światowid”.

Była to jednak interpretacja oparta na podobieństwie wyglądu oraz ludowej etymologii, a nie na analizie źródeł językowych. Posąg ze Zbrucza nie pochodzi z Arkony, nie przedstawia w sposób jednoznaczny pojedynczego boga i nie ma dowiedzionego związku z kultem Świętowita. Oba obiekty dzielą setki kilometrów oraz wiele stuleci.

Arkona i Zbrucz – dwa różne zabytki

Opis Saxona Gramatyka dotyczy monumentalnego posągu stojącego w świątyni w Arkonie. Kronikarz wspomina o jednej postaci mającej cztery głowy i cztery szyje, a także o rogu, który kapłan napełniał napojem używanym podczas wróżb. W przekazie pojawia się również miecz oraz biały koń związany z kultem bóstwa.

Rzeźba ze Zbrucza wygląda inaczej. Jest słupem pokrytym przedstawieniami kilku postaci ułożonych na różnych poziomach. Nie można więc traktować jej jako zachowanego wizerunku Świętowita z Arkony. Nie oznacza to, że zabytek jest pozbawiony znaczenia, lecz jego interpretacja pozostaje odrębnym problemem archeologicznym.

Podobieństwo liczby twarzy nie wystarcza, by uznać oba przedstawienia za wizerunki tego samego bóstwa. Takie utożsamienie było pomysłem Lelewela, później wielokrotnie powtarzanym w literaturze popularnej i edukacji.

Co oznacza imię „Świętowit”?

Imię Świętowit pasuje do szeregu słowiańskich nazw osobowych i teonimów zakończonych członem -wit. Nie należy wywodzić go od „patrzenia na świat” ani utożsamiać automatycznie z chrześcijańskim świętym Witem. Najczęściej wskazuje się na następujące elementy:

• „święt-” – dawniej mogło oznaczać coś silnego, potężnego lub obdarzonego szczególną mocą, nie tylko osobę świętą w chrześcijańskim znaczeniu.
• „-wit” – człon obecny w słowiańskich imionach i nazwach, interpretowany jako określenie osoby lub pana.
• Całe imię – można rozumieć jako „silny pan” albo „potężny pan”, choć szczegółowa etymologia pozostaje przedmiotem dyskusji językoznawców.
• Podobne nazwy – formę imienia wspierają przykłady takie jak Jarowit, Rujewit, Porewit i Siemowit.

Zbieżność ze świętym Witem nie stanowi dowodu wspólnego pochodzenia. Samo brzmienie mogło sprzyjać średniowiecznym próbom chrześcijańskiego objaśniania dawnych nazw, ale nie zmienia ich wcześniejszego, słowiańskiego kontekstu.

Dlaczego „Światowid” nadal funkcjonuje?

Forma „Światowid” utrwaliła się dzięki autorytetowi Lelewela, późniejszym publikacjom oraz kulturze popularnej. Jest wygodna i łatwa do zapamiętania, ale nie odpowiada ani historycznej nazwie bóstwa z Arkony, ani pewnej interpretacji posągu ze Zbrucza.

Gdy mowa o bóstwie poświadczonym w źródłach dotyczących Arkony, należy używać nazwy Świętowit. „Światowid” można przywołać wyłącznie jako późniejszy, XIX-wieczny termin odnoszony potocznie do posągu ze Zbrucza.