Świętowit – co oznacza ten symbol i jaka jest jego historia?

Świętowit był naczelnym bóstwem Ranów, czyli Słowian połabskich zamieszkujących Rugię. Symbolizował siłę, zwierzchnictwo, wszechwiedzę, powodzenie w wojnie oraz urodzaj. Jego najważniejszym miejscem kultu była Arkona. Cztery twarze posągu oznaczały prawdopodobnie panowanie nad wszystkimi stronami świata, a róg, miecz i biały koń łączyły sferę dostatku z wojenną funkcją bóstwa.

Kim był Świętowit?

Świętowit był bogiem czczonym przede wszystkim przez Ranów na wyspie Rugia. Nie mamy podstaw, by przedstawiać go jako bóstwo całej Słowiańszczyzny, choć średniowieczne źródła przypisują jego sanktuarium szeroki prestiż. W Arkonie znajdowała się świątynia, do której przybywali ludzie składający dary i szukający boskiej wskazówki przed wojną albo w sprawach związanych z plonami.

Jego ranga wynikała z połączenia kilku funkcji. Świętowit miał zapewniać zwycięstwo, ochraniać wspólnotę i rozstrzygać o powodzeniu wypraw, ale równocześnie wiązano go z urodzajem i dobrobytem. Dla społeczności zależnej od rolnictwa i działań wojennych nie były to sprzeczne zakresy władzy. Bezpieczeństwo, zdobyte zasoby i udane zbiory decydowały o przetrwaniu plemienia.

Etymologia imienia nie jest całkowicie wolna od sporów, jednak w opracowaniach historycznych i językoznawczych najczęściej łączy się je z członami odnoszącymi się do świętości, potęgi lub władzy. Sens „świętego” albo „potężnego pana” dobrze odpowiada wysokiej pozycji bóstwa w Arkonie.

Co oznacza symbol Świętowita?

Najbardziej charakterystycznym elementem wizerunku Świętowita były cztery twarze. Opis Saxona Gramatyka przedstawia posąg z czterema głowami i szyjami, skierowanymi w różne strony. Taki układ można odczytywać jako znak wszechwiedzy i zdolności obserwowania całego otaczającego świata. Cztery oblicza wiązały się także z czterema stronami świata, a więc z pełnym zakresem boskiego panowania.

Nie zachował się arkoński posąg, dlatego znaczenie jego elementów rekonstruuje się na podstawie kronik i kontekstu rytuałów. Atrybuty nie tworzą jednak przypadkowego zestawu. Miecz wskazuje na władzę wojenną, róg na urodzaj i pomyślność, a biały koń uczestniczył w praktykach wróżebnych.

Najważniejsze elementy symboliki można ująć następująco:

Świętowit a Światowid – skąd bierze się pomyłka?

Świętowit i Światowid nie są nazwami tego samego zabytku ani bezspornymi wariantami jednego pojęcia. Świętowit to bóstwo związane z Arkoną, natomiast Światowid jest nazwą nadaną w XIX wieku wielotwarzowemu posągowi ze Zbrucza. Posąg ten wydobyto z rzeki w 1848 roku, a jego identyfikacja z bóstwem z Rugii wynikała z ówczesnych interpretacji, nie z bezpośredniego dowodu.

Najważniejsze różnice między tymi pojęciami są następujące:

• Świętowit – bóstwo Ranów, czczone w Arkonie na wyspie Rugia.
• Światowid – nazwa XIX-wieczna, odnoszona do posągu znalezionego w Zbruczu.
• Arkona i Zbrucz – miejsca oddalone od siebie geograficznie i należące do różnych kontekstów kulturowych.
• Źródła – kult Świętowita opisują średniowieczne kroniki, natomiast posąg ze Zbrucza jest odrębnym zabytkiem archeologicznym.

Upowszechnienie nazwy „Światowid” wiąże się między innymi z interpretacją Joachima Lelewela. Dziewiętnastowieczni badacze próbowali połączyć czterotwarzowy posąg ze Zbrucza z przekazami o Świętowicie, mimo że dzieliły je czas, miejsce i kontekst archeologiczny. Współczesna nauka zachowuje wobec takiego utożsamienia ostrożność.

Jaką funkcję pełnił Świętowit w kulcie?

Najwięcej informacji o praktykach związanych ze Świętowitem dostarczają Gesta Danorum Saxona Gramatyka oraz Kronika Słowian Helmolda. Źródła te opisują świątynię w Arkonie, posąg, kapłana, dary oraz wróżby. Nie są neutralnymi relacjami etnograficznymi, dlatego ich przekaz należy czytać krytycznie, ale pozostają podstawą wiedzy o arkońskim kulcie.

Róg przechowywany przy posągu napełniano winem, a jego zawartość służyła do wróżby dotyczącej przyszłego urodzaju. Stan napoju miał wskazywać, czy nadchodzący rok będzie pomyślny. Róg nie był więc wyłącznie ozdobnym atrybutem. Pełnił funkcję rytualnego narzędzia, za pośrednictwem którego kapłan interpretował wolę bóstwa.

Drugim ważnym elementem był biały koń. Przed wyprawą wojenną prowadzono go przez układ skrzyżowanych włóczni. To, którą nogą przekraczał przeszkody, uznawano za znak pomyślny albo ostrzegawczy. W ten sposób symbolika Świętowita wpływała na konkretne decyzje wspólnoty, od oceny przyszłych plonów po rozpoczęcie działań wojennych.

Świątynia w Arkonie została zdobyta i zniszczona przez Duńczyków w 1168 roku, a posąg bóstwa rozbito. Od tego momentu nie mamy już świadectw ciągłego funkcjonowania tamtejszego kultu. Z zachowanych kronik wynika jednak, że Świętowit łączył władzę nad wojną, dobrobytem i wróżbą. To właśnie ta wielofunkcyjność, a nie późniejsze romantyczne wyobrażenia, najlepiej wyjaśnia znaczenie jego symbolu.

Świętowit symbolizuje więc nie „słowiańskiego boga wszystkich ludów”, lecz naczelne bóstwo konkretnej wspólnoty, którego cztery twarze wyrażały pełnię obserwacji i władzy, a pozostałe atrybuty łączyły urodzaj, ochronę i wojenne decyzje.