Świętowit – czy miecz był jego atrybutem?

Tak. Miecz był jednym z głównych atrybutów Świętowita, a nie tylko późniejszym wymysłem artystów. Potwierdza to przede wszystkim opis posągu z Arkony zawarty w „Gesta Danorum” Saxo Gramatyka. Broń wskazywała na wojenny aspekt bóstwa, podczas gdy róg wiązano z urodzajem i wróżbami.

Co źródła mówią o posągu Świętowita?

Najważniejsze informacje o kulcie Świętowita pochodzą ze średniowiecznych kronik. Szczególne znaczenie ma relacja duńskiego kronikarza Saxo Gramatyka, autora „Gesta Danorum”. Drugim istotnym świadectwem jest „Chronica Slavorum” Helmolda z Bozowa. Oba teksty opisują Arkona na Rugii jako główny ośrodek kultu bóstwa Słowian połabskich.

Saxo Gramatyk przedstawia znajdujący się w świątyni ogromny posąg o czterech głowach i czterech szyjach. Dwie twarze skierowane były ku przodowi, a dwie ku tyłowi. Kronikarz wspomina także o charakterystycznym wyglądzie postaci, między innymi o uczesaniu i zarostach. W opisie atrybutów pojawia się róg oraz broń, którą tradycja badawcza identyfikuje jako miecz.

Główne elementy wizerunku i kultu Świętowita można ująć następująco:

• Miecz – oznaczał wojenny charakter bóstwa, jego władzę oraz zdolność zapewniania zwycięstwa.
• Róg – służył do wróżb dotyczących urodzaju i symbolizował dostatek.
• Cztery głowy – wiązano je z patrzeniem we wszystkie strony świata oraz wszechwiedzą.
• Biały koń – uczestniczył w obrzędach wróżebnych, zwłaszcza przed wyprawami wojennymi.

Opis miecza nie oznacza więc, że był on przypadkowym dodatkiem do posągu. W kontekście całego kultu pełnił funkcję znaku władzy wojennej. Świętowita pytano o wynik konfliktów, a związany z nim koń pomagał odczytywać pomyślność planowanej wyprawy.

Miecz i róg – dwa aspekty tego samego bóstwa

Połączenie miecza z rogiem może wydawać się nietypowe, ale dla społeczności zależnej zarówno od wojny, jak i od plonów nie było sprzecznością. Bezpieczeństwo, łupy i obrona terytorium zapewniały wspólnocie siłę, natomiast urodzaj decydował o jej przetrwaniu w czasie pokoju.

Miecz symbolizował ochronę i zwycięstwo w walce. Nie należy rozumieć go wyłącznie jako ozdoby przedstawienia. Świętowit miał być bóstwem, które rozstrzygało o powodzeniu działań wojennych i otaczało opieką wspólnotę podczas konfliktu.

Róg odnosił się do innej sfery. Kapłan napełniał go winem lub miodem, a stan jego zawartości miał wskazywać przyszły urodzaj. Podczas obrzędów związanych ze Świętem Plonów odczytywano z niego wróżbę, a następnie naczynie ponownie napełniano. W ten sposób róg łączył symbolikę dostatku z praktyką religijną.

Nie ma zatem potrzeby rozdzielania Świętowita na dwa niezależne wyobrażenia – wojenne i rolnicze. Źródła przedstawiają bóstwo obejmujące obie sfery. Miecz wyrażał jego siłę militarną, a róg – troskę o plony, pomyślność i przyszłość wspólnoty.

Co można powiedzieć na podstawie zabytków?

Materialnych pozostałości świątyni i posągu z Arkony zachowało się niewiele. W 1168 roku Arkona została zdobyta przez duńskiego króla Waldemara I, a posąg Świętowita zniszczono. Dlatego głównym źródłem wiedzy o jego wyglądzie pozostają kroniki, nie zaś zachowany oryginalny wizerunek.

Niektóre znaleziska i przedstawienia z regionu bywają łączone z tradycją Świętowita, lecz ich interpretacja nie zawsze jest pewna. Późniejsze dzieła artystyczne często rozwijały opis kronikarski według wyobrażeń epoki. Trzeba więc rozdzielić to, co bezpośrednio zapisali średniowieczni autorzy, od rekonstrukcji powstałych wiele stuleci później.

Uwaga źródłowa: miecz jako atrybut Świętowita ma mocniejsze podstawy niż popularne, współczesne ilustracje, ponieważ jego obecność wynika z opisów związanych z posągiem z Arkony. Nie oznacza to jednak, że każda późniejsza rzeźba lub grafika wiernie odtwarza historyczny wizerunek.

Miecz był więc rzeczywistym atrybutem Świętowita poświadczonym w przekazach o Arkonie. Jego znaczenie wiązało się z wojną, władzą i ochroną wspólnoty, natomiast róg przypominał o drugiej funkcji bóstwa – zapewnianiu urodzaju i pomyślności.