Świętowit czy Światowit – jak poprawnie pisać?

Poprawna historycznie forma to „Świętowit”. „Światowid” jest późniejszą, XIX-wieczną pomyłką językową i interpretacyjną, choć nazwa ta mocno zakorzeniła się w polszczyźnie potocznej. Świętowit był bóstwem czczonym przez Słowian połabskich w Arkonie na wyspie Rugia, natomiast określenie „Światowid” przypisano później innemu zabytkowi – posągowi ze Zbrucza.

Świętowit czy Światowid – która forma jest poprawna?

W tekstach historycznych i popularnonaukowych należy używać nazwy Świętowit. To imię bóstwa znanego z kronik opisujących ośrodek kultu w Arkonie. Najważniejsze przekazy pochodzą między innymi od Helmolda z Bozowa, autora Kroniki Słowian, oraz od Saxo Grammaticusa, który przedstawił wygląd posągu i obrzędy związane z jego kultem.

Światowid nie jest równorzędnym wariantem tej nazwy. To termin powstały w XIX wieku, gdy Joachim Lelewel połączył opis bóstwa z Arkony z czterotwarzowym posągiem znalezionym na Podolu. Nazwa przetrwała w kulturze, nazwach produktów i publikacjach popularnych, ale nie odpowiada najstarszym przekazom o bogu z Rugii.

Skąd wzięła się nazwa „Światowid”?

W 1848 roku w pobliżu Zbrucza, na terenie Podola, odnaleziono kamienny posąg o czterech stronach. Zabytek szybko zaczęto kojarzyć z opisem Świętowita z Arkony. Joachim Lelewel zinterpretował zapis łaciński Zvanthevith jako nazwę związaną z patrzeniem na świat i przyjął formę „Światowid”. Cztery twarze posągu wydawały się pasować do takiego odczytania, dlatego pomysł łatwo się rozpowszechnił.

Dziś wiadomo jednak, że podobieństwo liczby twarzy nie wystarcza, aby uznać oba przedstawienia za wizerunki tego samego bóstwa. Posąg ze Zbrucza pochodzi prawdopodobnie z IX lub X wieku, a jego znaczenie pozostaje przedmiotem dyskusji. Na jego powierzchni przedstawiono kilka postaci i poziomów świata, nie zaś jednoznaczny wizerunek boga opisanego przez Saxo Grammaticusa.

Nazwa „Światowid” utrwaliła się mimo słabych podstaw źródłowych z kilku powodów:

• Błędna interpretacja Lelewela – uczony połączył zapis „Zvanthevith” z ideą patrzenia na cały świat.
• Podobieństwo czterech twarzy – zarówno opis posągu z Arkony, jak i wygląd zabytku ze Zbrucza kojarzono z wielostronnym widzeniem.
• Brak pełnej wiedzy o religii Słowian – w XIX wieku łatwiej było łączyć odległe znaleziska na podstawie pojedynczej cechy.
• Popularność późniejszego określenia – „Światowid” trafił do literatury, prasy i języka potocznego, przez co zaczął być traktowany jak tradycyjne imię bóstwa.

Arkonę i Zbrucz dzieli niemal 1500 kilometrów, a także kilka stuleci. Nie ma źródeł, które potwierdzałyby istnienie kultu Świętowita na obszarze, gdzie znaleziono posąg. Nie oznacza to, że oba zabytki nie mogły mieć pewnych podobieństw symbolicznych. Oznacza jednak, że utożsamianie ich bez dodatkowych dowodów jest nieuzasadnione.

Co oznacza imię Świętowit?

Imię Świętowit nie powstało od imienia chrześcijańskiego świętego Wita. W dawnych językach słowiańskich wyraz odpowiadający dzisiejszemu słowu „święty” miał także znaczenia związane z siłą, potęgą i mocą. Podobny element występuje w staropolskim imieniu Świętopełk, które można wiązać z określeniem silnego lub potężnego zastępu.

Drugi człon imienia bywa łączony z dawnym rdzeniem oznaczającym pana, władcę albo zwycięzcę. Dokładna rekonstrukcja znaczenia pozostaje przedmiotem analiz językoznawczych, ale nie prowadzi do formy „Światowid”. Imię pasuje natomiast do innych zachodniosłowiańskich nazw bóstw zakończonych na „-wit”, takich jak Jarowit czy Porewit.

Teoria łącząca Świętowita ze świętym Witem wynika przede wszystkim ze zbieżności brzmienia. Dodatkowym powodem jej popularności była bliskość dat: zniszczenie świątyni w Arkonie nastąpiło 12 czerwca 1168 roku, a wspomnienie świętego Wita przypada 15 czerwca. To interesująca koincydencja, nie dowód wspólnego pochodzenia nazw. Także wzmianki kronikarskie, które zestawiają Świętowita ze świętym Witem, nie stanowią potwierdzenia etymologii, lecz świadczą o próbach chrześcijańskiego objaśniania dawnych wierzeń.

Arkona i Zbrucz – najważniejsze różnice

Porównanie obu przypadków pokazuje, dlaczego Świętowita z Arkony i posągu ze Zbrucza nie należy automatycznie utożsamiać:

Dlatego na pytanie „Świętowit czy Światowid?” odpowiedź brzmi: Świętowit, gdy mowa o bóstwie z Arkony. „Światowid” można opisać jako utrwaloną nazwę posągu ze Zbrucza albo jako późniejszy termin kulturowy, ale nie jako poprawne imię boga poświadczonego w średniowiecznych źródłach.