Świętowit – kiedy wypada święto i jak je obchodzić?

Świętowit nie ma własnego dnia w dzisiejszym kalendarzu. Obrzędy poświęcone temu bóstwu wiązano z końcem żniw i Świętem Plonów, a nie z konkretną datą. Współczesne obchody są rekonstrukcjami opartymi na średniowiecznych kronikach, nie zaś nieprzerwaną tradycją.

Kim był Świętowit i skąd wziął się „Światowid”?

Świętowit był najważniejszym bóstwem czczonym przez Ranów, zachodniosłowiańskie plemię zamieszkujące Rugię. Głównym ośrodkiem jego kultu pozostawała Arkona. Źródła średniowieczne przedstawiają go jako boga związanego z wojną, urodzajem, bogactwem i wróżbiarstwem. Nie oznacza to jednak, że wszystkie przypisywane mu cechy znamy z jednolitego mitu. Najwięcej informacji pochodzi z relacji Helmolda z Bozowa i Saxo Gramatyka, spisanych z perspektywy chrześcijańskich kronikarzy.

Imię Świętowit zapisywano w źródłach łacińskich i skandynawskich w różnych formach, między innymi jako Suantovitus czy Zvanthevith. Jego etymologia nie jest całkowicie rozstrzygnięta. Część badaczy łączy pierwszy człon z dawnym znaczeniem „święty”, czyli potężny lub silny, a drugi z panem, władcą albo zwycięzcą.

W polskiej kulturze popularnej bóstwo bywa nazywane Światowidem. To jednak późniejsza, dziewiętnastowieczna interpretacja, związana między innymi z Joachimem Lelewelem i posągiem znalezionym w Zbruczu. Nazwy tej nie należy traktować jako równorzędnego, historycznie potwierdzonego imienia boga z Arkony.

Najczęściej wymieniane atrybuty Świętowita to:

• Cztery twarze – symbol szerokiego oglądu świata, wszechwiedzy lub panowania nad wszystkimi kierunkami.
• Róg – naczynie związane z dostatkiem, urodzajem i wróżbą dotyczącą przyszłych plonów.
• Miecz – znak wojennej funkcji bóstwa i jego związku ze zwycięstwem.
• Biały koń – zwierzę pośredniczące w rytuałach wróżebnych oraz przy podejmowaniu decyzji o wyprawach wojennych.

Jak wyglądało Święto Plonów w Arkonie?

Najbliższym historycznym odpowiednikiem pytania o „święto Świętowita” jest doroczny obrzęd związany z zakończeniem żniw. Nie znamy jego dokładnej daty. Termin zależał od przebiegu prac rolnych i zebrania plonów, dlatego nie można wskazać jednego dnia, który odpowiadałby współczesnemu świętu w kalendarzu.

Opis rytuału zawdzięczamy przede wszystkim Saxo Gramatykowi. Obrzęd odbywał się przy świątyni w Arkonie, a przewodził mu kapłan. Nie była to prywatna ceremonia odprawiana w domu, lecz wydarzenie o charakterze wspólnotowym i politycznym. Arkona pełniła funkcję ważnego centrum religijnego, a kult Świętowita wiązał się także z majątkiem oraz organizacją wojowników.

Najważniejsze elementy obrzędu opisane w źródłach obejmowały:

• Kołacz lub placek – kapłan stawał za dużym wypiekiem i pytał zgromadzonych, czy go widzą. Życzył sobie, aby w kolejnym roku plony były tak obfite, że zasłonią go całkowicie.
• Róg z napojem – do rogu przypisywanego Świętowitowi nalewano wino albo miód pitny. Ilość trunku miała służyć jako znak przewidywanego urodzaju.
• Wróżba kapłana – pełny róg oznaczał zapowiedź dostatku, natomiast ubytek napoju miał ostrzegać przed gorszymi zbiorami i potrzebą gromadzenia zapasów.
• Biały koń – przeprowadzano go między rzędami włóczni. Według relacji sposób stawiania kopyt interpretowano jako pomyślną albo niepomyślną wróżbę dla wyprawy.

Źródła wspominają również o znaczeniu gospodarczym świątyni. Mieszkańcy mieli przekazywać Świętowitowi część dochodów, a do jego skarbca trafiała także jedna trzecia łupów wojennych. Z kultem łączono oddział około 300 konnych, który miał strzec majątku świątyni i powiększać jej zasoby. Są to informacje z kronik, dlatego należy je czytać jako świadectwa autorów średniowiecznych, a nie kompletny opis religii wszystkich Słowian.

Świętowit – mit a źródła historyczne

Najwięcej nieporozumień wynika z łączenia przekazów o Arkonie z późniejszymi wyobrażeniami i zabytkami. Poniższe zestawienie oddziela informacje zapisane w kronikach od interpretacji utrwalonych w późniejszych epokach.

Czy Świętowit ma związek ze świętym Witem?

Podobieństwo nazw nie jest wystarczającym dowodem wspólnego pochodzenia. Święty Wit był chrześcijańskim męczennikiem z III wieku, natomiast Świętowit to bóstwo znane z przekazów o religii zachodnich Słowian. Zbieżność brzmienia mogła sprzyjać późniejszym skojarzeniom, lecz nie potwierdza tezy, że jedno imię powstało od drugiego.

Także daty związane ze świętym Witem i zniszczeniem Arkony nie dowodzą przejęcia jednego kultu przez drugi. Możliwe powiązania pozostają hipotezami, a nie ustalonym faktem historycznym.

Arkona została zdobyta przez duńskiego króla Waldemara I w 1168 roku. Zniszczenie świątyni przerwało miejscowy kult, dlatego dzisiejsze próby odtwarzania Święta Plonów należy traktować jako rekonstrukcje inspirowane kronikami. Nie są one bezpośrednią kontynuacją dawnej ceremonii.

Świętowit pozostaje ważnym symbolem zachodniosłowiańskiego dziedzictwa, ale jego „święto” nie jest datą zaznaczoną we współczesnym kalendarzu. Najtrafniej rozumieć je jako historyczny obrzęd końca żniw, podczas którego wspólnota prosiła o dostatek i odczytywała znaki dotyczące przyszłych plonów. Rozdzielenie świadectw z Arkony od późniejszych mitów pozwala mówić o nim bez mieszania kroniki, archeologii i nowoczesnych rekonstrukcji.