Świętowit – kim był i jak inaczej nazywano to bóstwo?

Historycznie poprawna nazwa bóstwa z Arkony to Świętowit, spotykana także w wariancie Swantewit lub łacińskim Suantovitus. Forma „Światowid” jest późniejszym, XIX-wiecznym określeniem, wynikającym z błędnego połączenia Świętowita z innymi czterotwarzowymi przedstawieniami, między innymi posągiem ze Zbrucza.

Świętowit czy Światowid?

Świętowit był najważniejszym bóstwem Słowian połabskich, szczególnie mieszkańców Rugii. Jego głównym ośrodkiem kultu była Arkona, gdzie znajdowała się świątynia z monumentalnym posągiem. Wiedzę o nim czerpiemy przede wszystkim ze średniowiecznych kronik, a nie z późniejszych podań czy współczesnych wyobrażeń.

Nazwa „Światowid” rozpowszechniła się dopiero w XIX wieku. Joachim Lelewel połączył informacje o bóstwie z Arkony z czterotwarzowym posągiem znalezionym w Zbruczu. Oba zabytki dzieli jednak niemal tysiąc lat i około 1500 kilometrów, dlatego nie ma podstaw, by uznawać je za przedstawienia tej samej postaci. W opracowaniach historycznych bezpieczniej używać nazwy Świętowit.

Jak inaczej nazywano Świętowita?

Warianty imienia wynikają głównie z różnic językowych oraz z tego, że informacje o bóstwie zapisywali autorzy posługujący się łaciną lub językami skandynawskimi:

• Świętowit – współczesna polska forma nazwy.
• Swantewit – wariant spotykany w opracowaniach historycznych i religioznawczych.
• Suantovitus – łaciński zapis imienia znany ze źródeł średniowiecznych.

Etymologia nazwy nie jest całkowicie rozstrzygnięta. Pierwszy człon łączy się zwykle z rdzeniem „święt-”, który w dawnych językach słowiańskich mógł odnosić się także do siły lub potęgi. Znaczenie drugiego członu, „wit”, pozostaje przedmiotem dyskusji językoznawców. Nie należy jednak wywodzić imienia Świętowita od chrześcijańskiego św. Wita. Podobieństwo brzmienia jest zbieżnością, a nie dowodem wspólnego pochodzenia.

Kim był Świętowit według kronik?

Najważniejsze informacje o kulcie Świętowita pochodzą z Kroniki Słowian Helmolda z Bozowa oraz z Gesta Danorum Saxo Gramatyka. Obaj autorzy opisali Arkonę i znajdującą się tam świątynię, choć ich relacje powstały z zewnętrznej, chrześcijańskiej perspektywy. Nie mamy własnych tekstów pozostawionych przez wyznawców tego kultu.

Według kronik w świątyni stał posąg większy od człowieka, mający cztery głowy i cztery szyje. Dwie twarze były skierowane do przodu, a dwie do tyłu. Opis wskazuje również na charakterystyczną fryzurę, brodę lub wąsy, a także strój przypominający sposób ubierania mieszkańców Rugii. Najważniejsze atrybuty bóstwa przedstawiano następująco:

• Cztery głowy – cecha wyróżniająca posąg i prawdopodobnie znak szczególnej potęgi bóstwa.
• Róg – kapłan napełniał go winem i wykorzystywał do wróżb dotyczących przyszłego urodzaju.
• Miecz – wiązał Świętowita ze sferą wojny i zwycięstwa.
• Biały koń – według kronikarzy służył do obrzędowych wróżb, między innymi przed wyprawami wojennymi.

Świętowit pełnił więc kilka funkcji. Łączono go z wojną, urodzajem, bogactwem i przepowiadaniem przyszłości. W Arkonie składano mu dary, a część łupów wojennych oraz dochodów miała trafiać do świątyni. Kroniki opisują też wróżby z wina przechowywanego w rogu oraz zachowania białego konia przeprowadzanego między włóczniami.

Świątynia w Arkonie została zniszczona w 1168 roku podczas wyprawy duńskiego króla Waldemara I. Posąg Świętowita rozbito i spalono, dlatego nie zachował się materialny wizerunek, który można bezspornie uznać za oryginalny. Późniejsze zabytki, takie jak tak zwany Świętowit woliński, mogą być związane z dawnymi wierzeniami, ale ich identyfikacja nie jest pewna.

Czy Świętowit był św. Witem?

Nie ma wiarygodnych podstaw, by utożsamiać słowiańskiego Świętowita z chrześcijańskim św. Witem. Zbieżność nazw jest fonetyczna. Ciekawostkę stanowi fakt, że zniszczenie świątyni w Arkonie datuje się na 12 czerwca, a wspomnienie św. Wita przypada 15 czerwca. Sama bliskość dat nie dowodzi jednak żadnego związku między obiema postaciami.

Najkrócej mówiąc, gdy pytanie brzmi „inaczej Świętowit”, właściwymi wariantami są Swantewit i Suantovitus. „Światowid” należy traktować jako późniejszą, XIX-wieczną pomyłkę terminologiczną, a nie równorzędną historyczną nazwę bóstwa z Arkony.