Świętowit – kim był ten bóg i jakie pełnił funkcje?

Świętowit był naczelnym bóstwem Ranów, czyli Słowian połabskich zamieszkujących Rugię. Czczono go przede wszystkim w Arkonie, gdzie łączono jego funkcje wojenne z opieką nad urodzajem, dostatkiem i pomyślnością wspólnoty. Nie był jednak bogiem ogólnosłowiańskim, a nazwa „Światowid” oraz przypisywanie mu posągu ze Zbrucza wynikają z późniejszych, błędnych interpretacji.

Kim był Świętowit?

Świętowit był lokalnym, naczelnym bogiem Ranów – plemienia zachodniosłowiańskiego związanego z wyspą Rugią i grodem Arkona. Najważniejszym centrum jego kultu była właśnie Arkona, położona na północnym krańcu wyspy. Nie ma podstaw, aby przedstawiać go jako bóstwo czczone przez wszystkich Słowian. Wiedza o jego kulcie dotyczy przede wszystkim Rugii, choć średniowieczni kronikarze opisywali jego znaczenie szerzej.

Informacje o Świętowicie pochodzą głównie z relacji Sakso Gramatyka, autora Gesta Danorum, oraz Helmolda z Bozowa, autora Chronica Slavorum. Obaj pisali w XII wieku, a więc w okresie nasilonej chrystianizacji Słowian połabskich. Ich przekazy są cenne, ale trzeba pamiętać, że pochodzą od chrześcijańskich kronikarzy opisujących religię swoich przeciwników.

Imię bóstwa nie oznacza „boga świata”. W badaniach językoznawczych jego drugi człon bywa łączony z określeniem pana, władcy lub zwycięzcy, natomiast pierwszy wskazuje na siłę, potęgę albo sferę sakralną. Dlatego imię interpretuje się między innymi jako „silny pan” lub „święty pan”. Nie należy też utożsamiać Świętowita ze świętym Witem. Podobieństwo brzmienia nie świadczy o związku tych postaci.

Za co odpowiadał Świętowit?

Świętowit łączył dwie sfery, które z dzisiejszej perspektywy mogą wydawać się odległe: wojnę i urodzaj. Dla społeczności żyjącej z rolnictwa i jednocześnie uczestniczącej w konfliktach zbrojnych nie były to jednak dziedziny sprzeczne. Pomyślność wspólnoty zależała zarówno od zabezpieczenia jej terytorium, jak i od udanych zbiorów.

W przekazach dotyczących Arkony bóstwo występuje jako opiekun spraw najważniejszych dla Ranów:

• Wojna – wiązano z nim zwycięstwo, powodzenie wypraw i decyzje podejmowane przed rozpoczęciem walk.
• Urodzaj – oczekiwano od niego pomyślnych zbiorów, dostatku i ochrony zapasów.
• Dobrobyt wspólnoty – kult obejmował dary, dziesięcinę oraz część łupów wojennych.
• Wróżby – kapłan odczytywał znaki dotyczące przyszłych plonów i wypraw wojennych.

Niektórzy badacze zestawiali Świętowita z Perunem, wskazując na podobieństwo funkcji wojennych i nadrzędną pozycję obu bóstw. Jest to jednak hipoteza porównawcza, a nie fakt potwierdzony źródłowo. Nie można też bezpośrednio utożsamiać Świętowita z innymi bogami słowiańskimi tylko dlatego, że przypisywano im podobne kompetencje.

Arkona i wizerunek bóstwa

Najpełniejszy opis kultu Świętowita pozostawił Saxo Gramatyk. Według jego relacji w Arkonie znajdowała się świątynia ozdobiona płaskorzeźbami, a w jej wnętrzu stał wielki posąg przedstawiający postać o czterech głowach i czterech karkach. Dwie twarze zwrócone były ku przodowi, a dwie ku tyłowi, przy czym głowy skierowane były także na boki.

Cztery twarze można rozumieć jako znak wszechwiedzy i zdolności obserwowania całego otoczenia. Nie należy jednak bez zastrzeżeń tłumaczyć ich jako prostego symbolu „czterech stron świata” w nowoczesnym, uporządkowanym znaczeniu. Taki sposób interpretacji jest późniejszym uproszczeniem. Kronika opisuje przede wszystkim wielogłowe przedstawienie bóstwa i jego nadrzędny charakter.

Posąg miał kształt słupa, co bywa interpretowane jako odpowiednik osi świata, czyli axis mundi. Przy nim znajdowały się przedmioty związane z kultem: róg, uzda, siodło i miecz. Ich znaczenie wynikało z funkcji bóstwa. Róg odnosił się do dostatku i urodzaju, a miecz do wojny oraz władzy nad jej wynikiem.

Do wnętrza świątyni miał wchodzić wyłącznie kapłan. Jego zadaniem było nie tylko sprawowanie obrzędów, lecz także opieka nad posągiem, skarbcem i rytuałami wróżebnymi. Źródła przypisują świątyni znaczne dobra, między innymi część łupów wojennych. Według przekazu Saxona podlegał jej także oddział trzystu konnych wojowników, choć szczegóły organizacji tej grupy pozostają trudne do zweryfikowania.

Świętowit czy „Światowid”? Mity i fakty

Najczęstsze nieporozumienia dotyczą samej nazwy bóstwa oraz posągu ze Zbrucza. Forma „Światowid” rozpowszechniła się w XIX wieku, między innymi wskutek interpretacji Joachima Lelewela. Nie jest to jednak właściwa nazwa poświadczonego w Arkonie bóstwa. W źródłach spotyka się różne zapisy, takie jak Svantevith czy Suantovitus, ale polska forma „Świętowit” najlepiej odpowiada utrwalonej tradycji badawczej.

Posąg ze Zbrucza, znaleziony w XIX wieku na terenie dzisiejszej Ukrainy, jest zabytkiem o niepewnej interpretacji. Nie wiadomo, jakie bóstwo lub wyobrażenie religijne przedstawia. Brakuje również dowodów, że w miejscu jego znalezienia istniał kult Świętowita. Dlatego nie należy używać tej rzeźby jako pewnego wizerunku boga z Arkony.

Jak wyglądały rytuały i wróżby?

Rytuały w Arkonie dotyczyły przede wszystkim urodzaju i powodzenia w wojnie. Podczas dorocznego obrzędu kapłan sprawdzał zawartość rogu należącego do bóstwa. Według relacji kronikarskich napełniano go napojem, między innymi miodem lub winem, a następnie oceniano, ile płynu ubyło od poprzedniego święta. Pełny róg zapowiadał dostatek, natomiast ubytek miał ostrzegać przed gorszymi zbiorami i potrzebą zgromadzenia zapasów.

Z urodzajem wiązał się także obrzęd z dużym kołaczem. Kapłan stawał za pieczywem i pytał zgromadzonych, czy go widzą. Odpowiedź twierdząca miała wyrażać życzenie, aby w następnym roku plony były tak obfite, że jeszcze większy wypiek zasłoniłby jego postać.

Przed wyprawami wojennymi wykorzystywano białego konia poświęconego Świętowitowi. Zwierzę przeprowadzano między rzędami włóczni. Sposób, w jaki przekraczało przeszkody, traktowano jako znak pomyślności albo ostrzeżenie przed rozpoczęciem wyprawy. Koń pełnił więc funkcję pośrednika między wspólnotą a bóstwem, a wynik wróżby wpływał na decyzje wojenne.

Kult w Arkonie zakończył się po zdobyciu grodu przez duńskiego króla Waldemara I w 1168 roku. Świątynia została zniszczona, a posąg Świętowita rozbity. Z zachowanych kronik nie wynika jednak obraz boga ogólnosłowiańskiego. Wynika z nich przede wszystkim świadectwo silnego, lokalnego kultu Ranów, w którym wojna, urodzaj i los całej wspólnoty zostały skupione wokół jednego bóstwa.