Świętowit – wygląd, atrybuty i znaczenie bóstwa

Świętowit był naczelnym bóstwem Słowian połabskich czczonym w Arkonie na Rugii. Według opisu Saxo Gramatyka jego posąg przewyższał wysokością człowieka, miał cztery głowy i cztery szyje, a towarzyszyły mu róg, miecz oraz biały koń. Czterogłowość łączono z wszechwiedzą i patrzeniem we wszystkie strony świata. Ten obraz pochodzi ze średniowiecznych kronik, nie z zachowanego monumentalnego posągu.

Jak wyglądał posąg Świętowita z Arkony?

Najdokładniejszy opis przekazał Saxo Gramatyk w Gesta Danorum. W świątyni w Arkonie znajdował się ogromny posąg, większy od ludzkiej postaci. Bóstwo miało cztery głowy i tyle samo szyi. Dwie głowy były skierowane ku przodowi, a dwie ku tyłowi. Twarze zwrócone na każdą stronę pozwalały wyobrażać sobie Świętowita jako istotę obserwującą cały otaczający świat.

Kronikarz wspomina także o podgolonych brodach i włosach przyciętych w sposób przypominający fryzurę mieszkańców Rugii. Ten szczegół nie jest jednak neutralnym „portretem fotograficznym”. Opis powstał z perspektywy średniowiecznego autora, który własnymi kategoriami interpretował wygląd przedstawionej postaci. Nie wiemy też, jak dokładnie wykonano posąg ani z jakiego materiału powstał.

Liczba cztery miała znaczenie symboliczne. Cztery twarze można łączyć z czterema stronami świata, pełnią widzenia i boską zdolnością poznawania wydarzeń z wielu kierunków. Nie oznacza to jednak, że znamy jednolitą, rozbudowaną doktrynę dotyczącą każdej z twarzy. Źródła pozwalają stwierdzić przede wszystkim, że czterogłowość była najbardziej charakterystyczną cechą wizerunku.

Atrybuty Świętowita i ich znaczenie

Wygląd posągu uzupełniały przedmioty związane z wróżbiarstwem, wojną i dostatkiem. Saxo Gramatyk opisuje róg trzymany w dłoni bóstwa. Według relacji kapłan napełniał go winem i na podstawie ilości płynu odczytywał pomyślność przyszłorocznych plonów. W przekazach dotyczących świątyni pojawiają się też miecz, uzda i siodło.

Biały koń nie był wyłącznie ozdobnym zwierzęciem związanym ze świątynią. W relacjach kronikarskich pełnił funkcję wróżebną. Przeprowadzano go między rzędami włóczni, a sposób stawiania kopyt miał wskazywać, czy planowana wyprawa zakończy się powodzeniem. Takie przekazy łączą Świętowita z decyzjami wojennymi, ale nie pozwalają odtworzyć wszystkich szczegółów praktyk religijnych z pełną pewnością.

Róg i koń pokazują dwie uzupełniające się sfery jego działania. Róg odnosił się do urodzaju i zapasów, natomiast koń pomagał uzyskać znak w sprawach wojny. Miecz wzmacniał obraz bóstwa jako opiekuna siły militarnej. Nie należy jednak traktować tych atrybutów jak późniejszego, zamkniętego katalogu symboli. Część ich znaczeń znamy z interpretacji kronik oraz porównań historyków religii.

Świętowit czy Światowid?

Świętowit z Arkony nie jest tym samym co „Światowid”. Ta druga nazwa rozpowszechniła się w XIX wieku, między innymi w związku z interpretacją czterotwarzowego posągu ze Zbrucza przez Joachima Lelewela. Posąg ten pochodzi z innego miejsca i czasu, dlatego nie można przedstawiać go jako zachowanego wizerunku bóstwa z Arkony.

Najważniejsze różnice między tymi pojęciami są następujące:

• Świętowit – bóstwo związane z Arkoną na Rugii, opisane w średniowiecznych kronikach.
• Światowid – nazwa utrwalona w XIX wieku w odniesieniu do posągu ze Zbrucza i późniejszych interpretacji.
• Źródła – wygląd Świętowita znamy przede wszystkim z relacji Saxo Gramatyka i Helmolda z Bozowa, a nie z zachowanego posągu.
• Posąg ze Zbrucza – odrębny zabytek, którego funkcja i pierwotne znaczenie pozostają przedmiotem dyskusji.

Imię Świętowit wywodzi się z członów święt- i -wit. W tym kontekście pierwszy człon mógł oznaczać nie tylko „święty” w późniejszym chrześcijańskim znaczeniu, lecz także silny lub potężny. Drugi łączono z panem, władcą albo zwycięstwem. Szczegółowa etymologia pozostaje dyskutowana, ale nie ma podstaw, by utożsamiać nazwę bóstwa ze świętym Witem z Sycylii.

Czy zachował się autentyczny posąg Świętowita?

Nie zachował się monumentalny posąg z Arkony. Ośrodek kultu został zniszczony w 1168 roku, a drewniany wizerunek bóstwa według przekazów zniszczono. Dlatego opis Saxo Gramatyka ma tak duże znaczenie dla wiedzy o wyglądzie Świętowita.

Znane są mniejsze zabytki łączone z jego kultem, między innymi tak zwany Świętowit woliński, czyli niewielka figurka lub amulet. W okolicach Arkony odkrywano także płaskorzeźby przedstawiające mężczyznę z rogiem, lecz ich związek ze Świętowitem nie jest całkowicie pewny. Nie można więc zastępować źródeł kronikarskich późniejszymi rekonstrukcjami ani uznawać posągu ze Zbrucza za oryginalny wizerunek bóstwa z Rugii.

Najpewniejszy obraz Świętowita to zatem czterogłowa, monumentalna postać z rogiem i mieczem, związana z białym koniem oraz wróżbami. Reszta szczegółów wymaga ostrożności, ponieważ opiera się na ograniczonych opisach średniowiecznych, a nie na zachowanym posągu.