Topienie marzanny – jakie jest znaczenie tego zwyczaju?

Topienie Marzanny to nie tylko symboliczne pożegnanie zimy. Dawniej kukła przedstawiała postać związaną jednocześnie ze śmiercią, ciemnością, płodnością i odradzaniem się przyrody. Jej zniszczenie oznaczało zamknięcie jednego etapu cyklu, a powrót z gaikiem – nadejście życia, urodzaju i pomyślności.

Kim była Marzanna?

Współcześnie Marzanna kojarzy się przede wszystkim ze słomianą kukłą przygotowywaną przez dzieci i wynoszoną nad rzekę 21 marca. Taki obraz upraszcza jednak dawną symbolikę. Marzanna, nazywana także Marą, Moraną, Moreną czy Marzaną, była postacią o niejednoznacznym charakterze. Łączono ją zarówno z zimą, śmiercią i chorobami, jak i z ziemią, płodnością oraz urodzajem.

Topienie lub palenie kukły można uznać za relikt obrzędu przejścia. W jego ramach wspólnota symbolicznie pozbywała się tego, co należało do minionego okresu, a następnie witała nowy etap. Dla społeczności zależnej od rolnictwa odejście zimy nie było wyłącznie zmianą pogody. Od początku wiosny zależały zasiewy, przyszłe plony i przetrwanie gospodarstw.

Marzanna między śmiercią a życiem

Dawni Słowianie postrzegali życie i śmierć jako części jednego, powtarzającego się cyklu. Zima oznaczała uśpienie przyrody, niedostatek i zagrożenie, ale nie była końcem istnienia. Po niej przychodziła wiosna, a wraz z nią kiełkowanie roślin, narodziny zwierząt i prace polowe. W takim porządku „śmierć” Marzanny była warunkiem odrodzenia.

Nie ma wystarczających źródeł pisanych, by z całkowitą pewnością odtworzyć pierwotny kult tej postaci. Badacze rekonstruują jego znaczenie na podstawie późniejszych kronik, zapisów kościelnych, pieśni i obserwacji obrzędów ludowych. Dlatego Marzanny nie należy przedstawiać wyłącznie jako „złej pani zimy”. Jej obraz był bardziej złożony i zmieniał się zależnie od regionu oraz epoki.

Symboliczne cechy kukły wskazują na połączenie śmierci, małżeństwa, płodności i odradzania się ziemi:

• Wianek wiązał Marzannę z panną młodą, przejściem do nowego stanu i płodnością.
• Strój panny młodej mógł podkreślać jej dwoistą naturę – była zarazem końcem jednego cyklu i zapowiedzią następnego.
• Popiół symbolizował przemijanie, zniszczenie oraz oczyszczenie.
• Zboże odwoływało się do urodzaju, zasiewu i zależności człowieka od rytmu przyrody.

W niektórych interpretacjach Marzanna łączyła się z Dziewanną, postacią utożsamianą z życiem i wiosennym odrodzeniem. Nie jest to jednak pewny, jednolity element słowiańskiej mitologii, lecz hipoteza oparta między innymi na regionalnych zwyczajach i pieśniach. Podobną funkcję przejścia można dostrzec w postaci Jaryły, związanej z wiosną, płodnością i początkiem sezonu wegetacyjnego.

Jak dawni kronikarze rozumieli Marzannę?

Wiedza o słowiańskich wierzeniach pochodzi głównie ze źródeł spisywanych przez chrześcijańskich kronikarzy i duchownych. Słowianie nie pozostawili własnego, rozbudowanego piśmiennictwa opisującego ich religię. Autorzy średniowieczni i nowożytni próbowali więc wyjaśniać miejscowe bóstwa za pomocą znanych sobie postaci z mitologii greckiej i rzymskiej. Taki sposób interpretowania obcych wierzeń określa się jako interpretatio romana.

Najstarsze przywoływane zapisy są późniejsze niż epoka, w której miały powstać omawiane wierzenia. Glosy do Mater Verborum łączą Moranę z Hekate i Prozerpiną, natomiast Jan Długosz opisuje Marzannę jako odpowiednik Ceres, rzymskiej bogini urodzaju. Późniejsi autorzy nie byli zgodni. Jedni widzieli w niej boginię śmierci, inni płodności, a jeszcze inni próbowali utożsamiać ją z Wenus, Dianą albo Marsem.

Różnice te nie muszą oznaczać, że któryś kronikarz po prostu „pomylił” imię. Pokazują raczej, że jedna słowiańska postać mogła skupiać kilka funkcji, które w mitologiach antycznych przypisywano odrębnym bogom. W dodatku średniowieczny Kościół przedstawiał obrzęd jako zabobon i próbował go wykorzenić. Mimo tego zwyczaj przetrwał w tradycji ludowej, stopniowo tracąc pierwotny wymiar religijny.

Jak przebiegał obrzęd dawniej?

Obrzęd różnił się w zależności od regionu i wsi, ale często składał się z dwóch połączonych części. Najpierw wynoszono Marzannę poza granice osady, a następnie przynoszono do niej zielone drzewko, czyli gaik. W ten sposób pożegnanie zimy łączyło się z powitaniem wiosny.

1. Przygotowanie kukły – wykonywano ją zwykle ze słomy i ubierano w strój panny lub druhny weselnej. Ozdabiano ją wiankiem, wstążkami albo koralami.
2. Pochód ze śpiewem – Marzannę niesiono na żerdzi lub kiju poza wieś, często przy pieśniach i okrzykach.
3. Obrzęd nad wodą – kukłę topiono, palono, rozdzierano albo pozostawiano poza osadą. Woda i ogień mogły symbolizować oczyszczenie oraz przejście do innego porządku.
4. Powrót z gaikiem – do wsi przynoszono zielone drzewko ozdobione wstążkami, wydmuszkami lub elementami ze słomy. Towarzyszyły temu życzenia zdrowia, szczęścia i dobrych plonów.

Pieśni obrzędowe zestawiały śmierć, mór i zimę z zielonym gajem, młodym pędem oraz życiem. W niektórych regionach pojawiał się również Marzaniok, czyli męska postać towarzysząca Marzannie. Zdarzały się też obrzędy, w których kukłę przechowywano, wynoszono z domu po zmarłym albo traktowano ją jako figurę o wielkości dziecka. Te różnice pokazują, że nie istniał jeden, identyczny dla całej Słowiańszczyzny scenariusz.

Wyniesienie Marzanny i przyniesienie gaika tworzyły jeden rytuał. Nie chodziło tylko o zniszczenie kukły, lecz o zastąpienie zimowego porządku znakiem odradzającej się przyrody.

Topienie Marzanny dziś – tradycja a ekologia

Współczesne obchody odbywają się najczęściej 21 marca, w pierwszym dniu wiosny, zwłaszcza w szkołach, przedszkolach i domach kultury. Dawny obrzęd religijno-magiczny zmienił się w inscenizację edukacyjną. Dzieci poznają zwyczaj, przygotowują kukłę i uczestniczą w pochodzie, ale samo wrzucanie jej do rzeki coraz częściej zostaje pominięte.

Powód jest prosty: kukła wykonana z tworzyw sztucznych, folii, klejonych ozdób czy syntetycznych tkanin staje się odpadem i może zanieczyścić wodę. Także spalanie dekoracji z plastiku lub materiałów sztucznych nie jest dobrym rozwiązaniem. Współczesne obchody mogą zachować sens symboliczny bez pozostawiania odpadów w środowisku:

• procesja może zakończyć się pokazaniem kukły i wspólnym śpiewem, bez wrzucania jej do rzeki;
• do wykonania dekoracji można użyć słomy, gałęzi, papieru i innych materiałów, które da się później zagospodarować;
• Marzannę można rozebrać po zakończeniu wydarzenia, a elementy ozdobne wykorzystać ponownie;
• gaik może stać się samodzielnym symbolem nadejścia wiosny i odrodzenia przyrody.

Współczesna rezygnacja z topienia nie oznacza odrzucenia tradycji. Przeciwnie, pozwala zachować jej sens bez powtarzania praktyki, która w obecnych warunkach może szkodzić rzekom i jeziorom. Dla dzieci jest to także okazja, by zobaczyć, że obrzędy zmieniają się razem ze sposobem życia społeczności.

Znaczenie topienia Marzanny najlepiej oddaje więc nie hasło o „przepędzaniu złej zimy”, lecz obraz zamknięcia starego cyklu i rozpoczęcia nowego. Dawna Marzanna była postacią graniczną, łączącą śmierć z płodnością. Dzisiejsza kukła przypomina o tym dziedzictwie, choć sam zwyczaj ma już głównie charakter kulturowy i edukacyjny.