Weles – kult, znaczenie i rola w mitologii słowiańskiej

Weles należał do najważniejszych i najbardziej wieloznacznych bóstw słowiańskich. Łączono go z zaświatami, magią, przysięgami, bogactwem, bydłem i urodzajem. Był zarazem władcą sfery chtonicznej oraz opiekunem spraw bliskich codziennemu życiu rolników i hodowców.

Imię Welesa i wielofunkcyjność bóstwa

W źródłach spotykamy przede wszystkim dwie formy imienia: Weles i Wołos. Ich pochodzenie nie zostało jednoznacznie wyjaśnione. Badacze łączyli je między innymi z prasłowiańskimi rdzeniami *volstъ, odnoszonym do włości lub mienia, *valas, oznaczającym włos albo sierść, oraz *vel, wiązanym z widzeniem, wiedzą lub czarownym spojrzeniem.

Nie są to jednak rozstrzygnięte etymologie. Wieloznaczność imienia dobrze pasuje do samej postaci bóstwa, której nie da się zamknąć w jednej kategorii. Weles nie był wyłącznie bogiem śmierci ani wyłącznie patronem bydła. W zależności od regionu i okresu przypisywano mu władzę nad zaświatami, zwierzętami, ziemią, bogactwem, magią, poezją, wróżbiarstwem i przysięgami.

Trudność polega także na charakterze źródeł. Słowianie przed przyjęciem chrześcijaństwa nie pozostawili własnych opisów swojego systemu religijnego. Wiedzę o dawnych wierzeniach rekonstruuje się z kronik, tekstów polemicznych, języka, porównań z innymi religiami oraz późniejszych zapisów etnograficznych. Dlatego część twierdzeń o Welesie ma status hipotez, a nie bezpośrednio poświadczonych faktów.

Za najbardziej prawdopodobny uchodzi jego związek z zaświatami i siłami chtonicznymi, czyli związanymi z ziemią, podziemiem oraz światem zmarłych. W słowiańskich wyobrażeniach Nawia była krainą umarłych, a Welesowi przypisywano opiekę nad duszami przechodzącymi do tej sfery. Z tym aspektem łączono także Żmija, przedstawianego w części tradycji jako zwierzęce lub smocze wcielenie boga.

Weles i Perun – dwa bieguny słowiańskiego świata

Najważniejszą relacją Welesa jest jego opozycja wobec Peruna, boga nieba, pioruna i wojennego porządku. Badacze widzą w niej model przeciwstawienia dwóch sfer: niebiańskiej i chtonicznej, ludzkiej i zwierzęcej, uporządkowanej i dzikiej. Nie oznacza to jednak prostego podziału na dobro i zło.

W rekonstruowanym micie kosmogonicznym Weles występuje jako przeciwnik Gromowładnego. Jego zejście do podziemi można odczytywać jako wyjaśnienie naturalnego podziału świata, a nie jako opowieść o absolutnym zwycięstwie dobra nad złem. Obie siły pozostają od siebie zależne. Perun reprezentuje porządek nieba i wspólnoty, Weles zaś to, co znajduje się pod powierzchnią tego porządku – ziemię, zwierzęcą naturę, bogactwo, śmierć i przemianę.

Trzeba zachować ostrożność wobec szczegółowych opisów tego mitu. Obraz Welesa siedzącego pod korzeniami Drzewa Kosmicznego, władającego kluczami lub zamieniającego się w Żmija pochodzi przede wszystkim z późniejszych rekonstrukcji i folkloru. Nie jest to jednolity, zapisany przez dawnych Słowian mit, lecz próba połączenia wielu rozproszonych świadectw.

Ślady kultu Welesa w obrzędowości i folklorze

Najbardziej konkretne świadectwa dotyczące kultu Welesa pojawiają się w etnografii. Nie dowodzą one automatycznie, że każda opisana czynność była bezpośrednim obrzędem poświęconym temu bogu. Pokazują jednak trwałość określonych skojarzeń: włosy i sierść łączono z siłą, płodnością, zdrowiem, bydłem oraz ochroną przed światem nadprzyrodzonym.

Szczególne znaczenie miały włosy. W kulturach tradycyjnych traktowano je jako część osoby, która zachowuje związek z jej właścicielem nawet po obcięciu. Z tego powodu kosmyki przechowywano, ukrywano albo wykorzystywano w praktykach ochronnych i magicznych. Wśród zwyczajów odnotowanych na obszarze dawnej Rusi znajdowały się między innymi:

• Postrzyżyny – obrzęd pierwszego strzyżenia dziecka, któremu towarzyszyły niekiedy strzyżenie bydła, układanie monety na głowie oraz zabiegi mające zapewnić przyszły dostatek.
• Włosy przy narodzinach i chrzcie – kosmyki lub pasma włosów mogły służyć do przewiązywania pępowiny, a obcięty podczas chrztu kosmyk bywał łączony z woskiem i wodą.
• Włosy w obrzędach weselnych – rozpuszczone włosy, warkocze, sierść owcza i monety pojawiały się w zwyczajach związanych z przejściem panny młodej do nowego statusu.
• Włosy przy pogrzebie – pasma wkładano do trumny, tkano z nimi elementy odzieży albo zaplatano je na grobach jako znak żałoby i pamięci.

W części tradycji rozpuszczone włosy przypisywano kobietom niezamężnym oraz osobom wykonującym czynności magiczne. Zamężna kobieta miała natomiast zakrywać głowę. Takie normy można wiązać z porządkiem obyczajowym, ale badacze dostrzegają w nich także starsze wyobrażenia o napięciu między sferą niebiańską, przypisywaną Perunowi, a sferą włosów, sierści i płodności kojarzoną z Welesem.

Ważnym motywem była również broda. Na dawnej Rusi jej zgolenie lub wyrwanie uchodziło za zniewagę i karę pozbawiającą człowieka godności. W przekazach o wołchwach, czyli magach i wróżbitach, odebranie brody mogło symbolizować pozbawienie mocy. Późniejsze zwyczaje staroobrzędowców, którzy przechowywali obcięte brody i wiązali je z losem po śmierci, są przez niektórych badaczy interpretowane jako dalekie relikty starszych wyobrażeń o Welesie.

Na polu szczególne znaczenie miał ostatni nieskoszony kłos lub pęk zboża. Nazywano go między innymi brodą Wołosa albo brodą Mikołaja. Pozostawienie go po żniwach mogło oznaczać zachowanie siły urodzaju i zapewnienie pomyślności podczas kolejnego siewu. Nie wszędzie przypisywano ten zwyczaj Welesowi, ponieważ w folklorze łączono go także z innymi opiekunami zboża i demonami polnymi.

Welesowi przypisywano zwierzęta związane zarówno z gospodarką, jak i dziką naturą. Lista tych skojarzeń nie była jednak jednolita w całej Słowiańszczyźnie:

• bydło rogate jako znak mienia, pożywienia i gospodarczego dostatku,
• wilk jako zwierzę leśne oraz strażnik stad pozostających pod opieką nadprzyrodzonego pasterza,
• wąż lub Żmij jako istota związana z podziemiem, przemianą i magią,
• niedźwiedź jako zwierzę siły, lasu i nieoswojonej natury.

W tym kontekście mieści się także kołtun, czyli zlepiony pęk włosów. W niektórych regionach przypisywano mu działanie magiczne i sądzono, że jego obcięcie może sprowadzić chorobę lub inne nieszczęście. Łączono go również z działaniem duchów domowych i z końskimi grzywami zaplatanymi rzekomo przez istoty nadprzyrodzone. Związek kołtuna z Welesem pozostaje interpretacją badawczą, opartą na podobieństwie symboliki włosów, plątania i czarowania.

Od pogańskiego bóstwa do świętych chrześcijańskich

Chrystianizacja nie polegała wyłącznie na natychmiastowym usunięciu dawnych wierzeń. W wielu regionach stare funkcje przypisywane bóstwom zostały przeniesione na świętych, których kult łatwiej było włączyć do lokalnego porządku religijnego. W przypadku Welesa szczególne znaczenie mieli św. Mikołaj i św. Błażej, choć zakres i siła tych związków różniły się zależnie od obszaru.

1. Zmiana oficjalnej religii – wraz z chrystianizacją kult dawnych bogów został odrzucony przez instytucje kościelne i władców przyjmujących chrześcijaństwo.
2. Przeniesienie funkcji – opiekę nad bydłem, plonami, podróżą dusz lub ochroną przed dzikimi zwierzętami zaczęto przypisywać świętym, zwłaszcza Mikołajowi i Błażejowi.
3. Zachowanie dawnych obrzędów – postrzyżyny, zwyczaje związane z włosami, brodą i ostatnim kłosem trwały dalej, choć otrzymywały chrześcijańskie uzasadnienie albo wiązano je z kalendarzem liturgicznym.
4. Utrwalenie synkretyzmu – w folklorze pogańskie i chrześcijańskie obrazy zaczęły funkcjonować obok siebie, przez co św. Mikołaj mógł stać się opiekunem bydła i strażnikiem zaświatów, a dawne zwyczaje nie musiały być postrzegane jako kult Welesa.

Takie przejęcie funkcji było dla lokalnych społeczności łatwiejsze niż całkowite porzucenie znanych praktyk. Rolnik nadal potrzebował ochrony stada, urodzaju i pomyślności rodziny. Zmieniała się nazwa oraz religijne uzasadnienie obrzędu, ale jego społeczna funkcja mogła pozostać podobna.

Nie należy jednak na tej podstawie stwierdzać, że Weles został po prostu zamieniony w „słowiańskiego diabła”. Tego rodzaju utożsamienie jest późniejszym uproszczeniem. Weles mógł być przedstawiany jako przeciwnik Peruna, a niektóre jego cechy uznano za niebezpieczne z chrześcijańskiego punktu widzenia, ale jego wcześniejsza rola obejmowała także opiekę, ochronę i zapewnianie dostatku.

Dlaczego Weles pozostaje ważny?

Kult Welesa pokazuje, że religia dawnych Słowian była związana nie tylko z wielkimi mitami, lecz także z codziennymi problemami: zdrowiem bydła, płodnością pól, bezpieczeństwem domu, losem zmarłych i dotrzymywaniem przysiąg. Weles łączył te obszary, ponieważ granice między światem ludzi, zwierząt, zmarłych i sił natury nie były w tradycyjnej kulturze szczelne.

Najrzetelniejszy obraz Welesa powstaje wtedy, gdy oddziela się źródła pisane od rekonstrukcji oraz późniejszych przekazów ludowych. Nie znamy pełnego mitu ani jednolitego przebiegu jego kultu. Możemy jednak dostrzec spójny zespół motywów: zaświaty, ziemię, bydło, włosy, brodę, magię, bogactwo i opozycję wobec Peruna. Dzięki temu Weles jawi się nie jako jednowymiarowy „mroczny bóg”, lecz jako postać blisko związana z podstawami życia dawnych społeczności słowiańskich.