Weles w mitologii słowiańskiej – kim był i za co odpowiadał?

Weles, znany także jako Wołos, był jednym z najważniejszych bogów słowiańskich. Władał Nawią, czyli krainą zmarłych, opiekował się bydłem i bogactwem, a także łączono go z magią, przysięgami, sztuką oraz rzemiosłem. Jego przeciwieństwem, ale nie prostym „wrogiem dobra”, był Perun – bóg nieba, piorunów i ładu.

Kim był Weles w mitologii słowiańskiej?

Weles należał do grupy bóstw chtonicznych, związanych z ziemią, podziemiem, płodnością i światem zmarłych. Według rekonstrukcji badaczy sprawował władzę nad Nawią, czyli zaświatami, do których trafiały dusze. Nie oznacza to jednak, że był wyłącznie bogiem śmierci. Jego domena obejmowała także to, co znajdowało się pod ziemią i zapewniało ludziom dostatek.

Najlepiej widać to w związku Welesa z bydłem. W społecznościach rolniczych liczba posiadanych zwierząt świadczyła o zamożności, bezpieczeństwie i pozycji gospodarstwa. „Bóg bydła” był więc zarazem opiekunem bogactwa. Wieloznaczność tej postaci nie jest wadą przekazów, lecz wskazuje na szeroki zakres spraw, które łączono ze światem ziemskim, podziemnym i nadprzyrodzonym.

Za co odpowiadał Weles?

Połączenie bydła, zaświatów i magii może wydawać się odległe, ale w dawnym sposobie myślenia wszystkie te sfery wiązały się z płodnością, przetrwaniem oraz kontrolą nad niepewną przyszłością. Weles miał strzec granicy między światem ludzi a krainą zmarłych, a jednocześnie zapewniać pomyślność gospodarstwu.

Do przypisywanych mu funkcji należały:

• Opieka nad bydłem – zwierzęta były podstawą pożywienia, pracy i materialnego dostatku.
• Władza nad Nawią – Weles wiązał się z duszami zmarłych oraz przejściem do zaświatów.
• Patronat nad magią – z jego sferą łączono wołchwów, czyli magów i wróżbitów.
• Ochrona przysiąg i prawa – na imię Welesa mieli przysięgać ludzie różnych stanów, podczas gdy Perun był szczególnie związany z wojownikami.
• Opieka nad sztuką i słowem – w „Słowie o wyprawie Igora” pieśniarz Bojan został nazwany wnukiem Welesa, co interpretuje się jako ślad związku boga z poezją i natchnieniem.

Nie wszystkie te funkcje są poświadczone w równie bezpośredni sposób. Wiedza o religii Słowian pochodzi z nielicznych źródeł pisanych, późniejszych przekazów oraz rekonstrukcji porównawczych. Dlatego należy oddzielać informacje wynikające ze źródeł od hipotez badawczych dotyczących symboliki bóstwa.

Weles i Perun – dwa przeciwstawne porządki

Relację Welesa i Peruna często opisuje się jako jeden z podstawowych układów słowiańskiej mitologii. Perun władał niebem, piorunem i sferą wojowników, natomiast Weles należał do obszaru ziemi, podziemia, zwierząt i magii. Ich rywalizacja mogła symbolizować napięcie między ładem a chaosem, niebem a ziemią oraz życiem widzialnym a światem zmarłych.

Nie był to prosty podział na boga dobrego i złego. Obie postacie pełniły potrzebne funkcje, a ich konflikt miał charakter kosmiczny i cykliczny. W niektórych rekonstrukcjach Weles mógł przybierać postać Żmija, strażnika wejścia do podziemnej krainy. Powiązanie Welesa z bałtyjskim Velinasem bywa wskazywane przez badaczy, ale pozostaje elementem mitologii porównawczej, a nie bezspornym faktem.

W interpretacji Aleksandra Gieysztora para Weles–Perun przypomina inne układy przeciwstawnych, lecz wzajemnie dopełniających się bóstw, między innymi indyjską parę Mitra–Waruna.

Weles w tradycji ludowej – włosy, broda i postrzyżyny

Najciekawsze ślady możliwego oddziaływania kultu Welesa zachowały się nie tyle w opisach świątyń, ile w obrzędach i przesądach dotyczących włosów, sierści oraz brody. W tradycji ludowej włosy traktowano jako część siły człowieka. Można było używać ich w praktykach leczniczych i magicznych, ale też obawiano się, że przejęcie obciętego kosmyka pozwoli rzucić urok.

Związek włosów z Welesem wynika z jego funkcji boga bydła i płodności. Sierść zwierząt, włosy ludzi oraz gęstość zboża tworzyły w wyobrażeniach ludowych wspólny porządek obfitości. W niektórych obrzędach życzono sobie, aby zboże było tak gęste jak włosy, a włos znaleziony w cieście lub jajku miał wskazywać przyszłą maść bydła albo zapowiadać pomyślność hodowli.

Przemiany tych wierzeń można przedstawić w kilku etapach:

1. Bóstwo pogańskie – Weles łączył władzę nad bydłem, ziemią, płodnością, magią i światem zmarłych.
2. Koegzystencja z chrześcijaństwem – dawne zwyczaje przetrwały w obrzędach rodzinnych, rolniczych i pogrzebowych, choć nadawano im nowe uzasadnienia.
3. Przejęcie funkcji przez świętych – opiekę nad zwierzętami i dostatkiem przypisywano między innymi św. Błażejowi oraz św. Mikołajowi.
4. Demonizacja – w chrześcijańskiej polemice dawne bóstwo zaczęto przedstawiać jako diabła, co znalazło odbicie także w języku i ludowych powiedzeniach.

Szczególne znaczenie miały postrzyżyny, czyli obrzęd pierwszego obcięcia włosów dziecka. Na Rusi rytuał ten bywał wykonywany na kożuchu odwróconym sierścią do góry, a obok dziecka kładziono pieniądze, aby zapewnić mu dostatek. W niektórych społecznościach postrzyżynom towarzyszyło strzyżenie bydła. Taki zestaw czynności łączył człowieka, zwierzęta, włosy i bogactwo w jeden symboliczny system.

Włosy składano również do trumny, używano ich przy pochówkach albo przechowywano po obcięciu. Wierzono, że ich naruszenie może sprowadzić chorobę lub osłabić człowieka. Podobną rolę miał kołtun, czyli zlepiony i splątany pęk włosów. Na Rusi przypisywano mu czasem nadnaturalne pochodzenie, a jego obcięcie mogło być uznane za niebezpieczne.

Broda miała jeszcze silniejszy wymiar społeczny i sakralny. Jej wyrwanie lub zgolenie traktowano jako upokorzenie, ponieważ oznaczało pozbawienie mocy, godności i powagi. W przekazach dotyczących wołchwów golenie brody mogło symbolicznie odebrać czarownikowi jego autorytet. Związki brody z płodnością i dostatkiem przetrwały także w wierzeniach, według których sen o brodzie zapowiadał przyrost rodziny albo powiększenie stada.

Co stało się z Welesem po chrystianizacji?

Chrystianizacja nie usunęła natychmiast dawnych wyobrażeń. Część funkcji przypisywanych Welesowi przejęli chrześcijańscy święci. Szczególnie często wskazuje się św. Błażeja, patrona zwierząt domowych, oraz św. Mikołaja, którego ludowa religijność łączyła z opieką nad bydłem, bogactwem i przejściem do zaświatów.

Nie oznacza to, że święci byli po prostu „Welesem pod inną nazwą”. Tego rodzaju związki są interpretacjami procesu adaptacji. Nowa religia wykorzystywała znane miejsca, daty i zwyczaje, a dawne funkcje mogły otrzymywać chrześcijańskich patronów. W części tradycji św. Mikołaj został zestawiony ze św. Eliaszem, którego wiązano z piorunem. Taki układ bywa odczytywany jako późniejsze echo relacji Welesa i Peruna.

Równolegle Weles został w wielu przekazach zredukowany do postaci diabła. Przykładem są czeskie zwroty zawierające imię weles jako określenie diabła lub przekleństwo. To jednak rezultat chrześcijańskiej demonizacji dawnego bóstwa, a nie dowód, że Weles od początku był słowiańskim odpowiednikiem szatana.

Weles pozostaje więc postacią wieloznaczną. Był panem zaświatów, lecz także strażnikiem dostatku. Kojarzono go z magią i zwierzętami, ale również z prawem, przysięgą i poezją. Najtrafniej rozumieć go jako ziemsko-podziemną przeciwwagę dla Peruna, a nie jako uosobienie zła. Etnograficzne ślady dotyczące włosów, brody i postrzyżyn pokazują, że jego dziedzictwo przetrwało długo po zaniku jawnego kultu.