Co to jest mistycyzm religijny i na czym polega?

Mistycyzm religijny to nie technika wywoływania ekstazy ani chwilowy stan emocjonalny. Oznacza życie ukierunkowane na bezpośrednią relację z rzeczywistością transcendentną, a w chrześcijaństwie – z osobowym Bogiem. Jest procesem przemiany człowieka, zakorzenionym w wierze, Objawieniu, modlitwie i życiu sakramentalnym.

Co to jest mistycyzm?

Nazwa „mistycyzm” pochodzi od greckiego słowa mystikós, czyli „tajemny”. W religioznawstwie i filozofii określa prąd filozoficzno-religijny, który zakłada możliwość bezpośredniego poznania lub połączenia człowieka z ostateczną rzeczywistością. Może być ona rozumiana jako osobowy Bóg, bezosobowy Absolut albo szerzej pojmowane sacrum.

W tym ujęciu mistycyzm nie jest wyłącznie pojedynczym przeżyciem. To także postawa życiowa i sposób poznawania, w którym wiara oraz intuicja zajmują miejsce obok rozumowego namysłu. Osoba mistyczna nie tylko doświadcza czegoś niezwykłego, lecz kształtuje całe życie wokół relacji z tym, co uznaje za ostateczne i święte.

Mistycyzm chrześcijański a inne nurty

Mistycyzm chrześcijański ma własny fundament. Nie sprowadza się do osiągania zmienionego stanu świadomości ani do uniwersalnej techniki medytacyjnej. Jego centrum stanowi relacja z osobowym Bogiem, który objawia się w historii, w Piśmie Świętym i w osobie Jezusa Chrystusa. Możliwość tej relacji chrześcijaństwo wiąże z łaską Boga, a nie z samą sprawnością człowieka.

Nie oznacza to, że doświadczenia religijne innych tradycji nie mogą mieć żadnych cech wspólnych. Ludzie w różnych kulturach poszukują transcendencji, modlą się i opisują przeżycia, których nie potrafią łatwo wyrazić. Wspólne podobieństwa nie dowodzą jednak, że wszystkie religie prowadzą do identycznego doświadczenia ani że ich obrazy Boga są wymienne.

Redukowanie każdej mistyki do jednego fenomenu usuwa to, co w niej najważniejsze: odpowiedź na pytanie, z kim lub z czym człowiek nawiązuje relację. Inaczej rozumiana jest mistyka własnego „ja”, inaczej zachwyt nad naturą, a jeszcze inaczej relacja z kochającym i osobowym Bogiem. Z perspektywy chrześcijańskiej nie można więc traktować chrześcijaństwa jako kulturowego „opakowania” dla doświadczenia dostępnego w taki sam sposób każdej religii.

Na czym polega doświadczenie mistyczne?

Doświadczenie mistyczne jest rozumiane jako szczególne uświadomienie obecności Boga. Nie można go jednak zaplanować ani wywołać samą ascezą, koncentracją czy określoną metodą. Asceza, czyli praca nad sobą i porządkowanie życia, oraz kontemplacja mogą przygotowywać człowieka do uważnego przyjęcia działania Boga, lecz nie tworzą tego działania.

W chrześcijaństwie doświadczenie mistyczne jest darem, a więc zależy od łaski i wolności Boga. Człowiek może otworzyć się na tę relację, lecz nie może domagać się określonego przeżycia. Dlatego ekstaza, wizja czy silne poruszenie emocjonalne nie są miarą świętości. Tym bardziej nie stanowią celu, który można osiągnąć za pomocą instrukcji.

Relacje mistyków często posługują się symbolami, obrazami i językiem poetyckim. Dzieje się tak, ponieważ doświadczenie przekracza zwykłe pojęcia i nie daje się w pełni przekazać słowami. Do jego charakterystycznych cech należą:

• Dar łaski – doświadczenie nie wynika wyłącznie z wysiłku ani techniki człowieka.
• Poczucie bezpośredniej obecności Boga i głębokiej relacji z Nim.
• Trudność w opisaniu przeżycia za pomocą zwykłego języka.
• Zależność od wiary, Pisma Świętego i całego życia religijnego.

W tradycji chrześcijańskiej przeżycie wewnętrzne nie jest samowystarczalnym kryterium prawdy. Powinno być rozeznawane w świetle Ewangelii i nauczania Kościoła. Taki punkt odniesienia chroni przed psychologizacją, czyli sprowadzeniem relacji z Bogiem do prywatnego stanu emocjonalnego lub wyłącznie wewnętrznego zjawiska.

Mistycyzm jako proces życia

Najtrafniej rozumieć mistycyzm nie jako pojedynczy „moment mistyczny”, lecz jako proces życia w obecności Boga. Człowiek stopniowo uczy się wiary, modlitwy, służby i odczytywania własnego życia w świetle Objawienia. W tym sensie mistyka jest nie tylko nauką o Bogu, ale przede wszystkim życiem w Bogu.

Takie życie obejmuje codzienne praktyki, przez które chrześcijanin rozwija otrzymaną łaskę:

• modlitwę, która kieruje uwagę ku Bogu i uczy trwania w Jego obecności,
• udział w liturgii i sakramentach, które należą do podstaw chrześcijańskiej drogi wiary,
• lekturę Pisma Świętego, będącego normą rozeznawania doświadczeń,
• ascezę i służbę, które przemieniają sposób odnoszenia się do siebie i innych.

Mistycyzm nie jest więc zarezerwowany dla osób żyjących w klasztorach ani dla tych, którym towarzyszą nadzwyczajne zjawiska. Święta Teresa z Ávili i święty Jan od Krzyża pozostawili opisy głębokiego doświadczenia Boga, ale sens ich nauczania nie polegał na poszukiwaniu niezwykłości. Chodziło o przemianę człowieka, coraz wierniejsze zwrócenie ku Bogu i dojrzewanie w miłości.

Życie mistyczne nie zaczyna się i nie kończy na ekstazie. Jego sprawdzianem jest trwała przemiana osoby, widoczna w wierze, miłości i sposobie życia.

Najkrócej mówiąc, mistycyzm religijny oznacza dążenie do bezpośredniej relacji z tym, co człowiek uznaje za boskie i ostateczne. W chrześcijaństwie jest to relacja z Bogiem osobowym, możliwa dzięki łasce, zakorzeniona w Ewangelii i przeżywana jako całe życie wiary, a nie jako technika osiągania szczególnych stanów.