Czym jest pośrednictwo między bogami a ludźmi?

Pośrednictwo między bogami a ludźmi oznacza sposób łączenia sfery boskiej i ludzkiej, ale jego sens zależy od kontekstu. W mitologii greckiej była to przede wszystkim wzajemna relacja oparta na ofiarach, modlitwach i ingerencji bogów w ludzkie życie. W chrześcijaństwie pośrednictwo ma charakter zbawczy i odnosi się przede wszystkim do Jezusa Chrystusa jako jedynego pośrednika między Bogiem a ludźmi.

Pośrednictwo jako relacja między sacrum i profanum

Najogólniej pośrednictwo można rozumieć jako łącznik między dwiema sferami. W religioznawstwie jedną z nich określa się jako sacrum, czyli sferę świętości i boskości, a drugą jako profanum, czyli codzienną, ludzką rzeczywistość. Pośrednictwo może obejmować komunikację, składanie ofiar, przekazywanie próśb albo przywracanie relacji uznanej za zerwaną.

Nie we wszystkich tradycjach religijnych oznacza jednak to samo. W mitologii greckiej bogowie i ludzie tworzyli dwa powiązane światy, które stale na siebie wpływały. W chrześcijaństwie pojęcie pośrednictwa odnosi się natomiast do zbawienia, odkupienia i szczególnej roli Jezusa Chrystusa.

Jak wyglądała relacja bogów i ludzi w mitologii greckiej?

W mitologii greckiej pośrednictwo nie oznaczało zazwyczaj istnienia jednej, wyjątkowej postaci stojącej między bogami a ludzkością. Było raczej całym systemem kontaktów i zależności. Ludzie zwracali się do bogów w modlitwach, składali im ofiary i szukali ich przychylności. Bogowie z kolei ingerowali w wojny, podróże, plony, zdrowie i losy poszczególnych osób.

Grecki politeizm zakładał istnienie wielu bóstw o różnych kompetencjach. Atena była związana między innymi z mądrością i rzemiosłem, Demeter z urodzajem, a Dionizos z winem i świętowaniem. Takie przypisanie bóstw do konkretnych dziedzin pozwalało przedstawiać codzienne doświadczenia jako część uporządkowanego świata religijnego.

Istotną cechą greckich wyobrażeń był antropomorfizm, czyli przedstawianie bogów w ludzkiej postaci i z ludzkimi cechami. Bogowie kochali, rywalizowali, obrażali się, mścili i popełniali błędy. Różniła ich od ludzi przede wszystkim nieśmiertelność oraz nadprzyrodzona moc. W mitach pojawiali się też herosi, często będący potomkami boga i śmiertelnika, jak Herakles.

W tym sensie pośrednictwo między światami miało charakter płynny. Bogowie mogli pojawiać się w świecie ludzi, a ludzie bywali zapraszani na Olimp albo stawali się uczestnikami wydarzeń o znaczeniu boskim. Nie oznaczało to jednak równości. Ludzie pozostawali śmiertelni i zależni od potężniejszych istot, a przekroczenie granicy między światami mogło przynieść karę, czego przykładem jest historia Syzyfa.

Mity pełniły kilka funkcji, dzięki którym porządkowały relację człowieka z tym, co nadprzyrodzone:

• Funkcja poznawcza – wyjaśniały pochodzenie świata, zjawiska przyrodnicze i wydarzenia, których starożytni nie potrafili objaśnić w sposób naukowy.
• Funkcja światopoglądowa – przedstawiały określony obraz bogów, ludzi, przeznaczenia oraz zasad rządzących światem.
• Funkcja integracyjna – łączyły społeczność wokół wspólnych opowieści, rytuałów, świąt i kultów.

Pośrednictwo w mitologii greckiej można więc opisać jako kanał wymiany między dwiema powiązanymi rzeczywistościami. Ludzie prosili bogów o pomoc, a bogowie wpływali na ich życie. Nie był to jednak odpowiednik chrześcijańskiego pośrednictwa zbawczego.

Dlaczego Jezus jest określany jako jedyny pośrednik?

W chrześcijaństwie pojęcie pośrednictwa ma inne znaczenie. Jego podstawą jest fragment Pierwszego Listu do Tymoteusza: „Jeden jest Bóg, jeden też pośrednik między Bogiem a ludźmi, człowiek, Chrystus Jezus” (1 Tm 2,5). W tym samym kontekście autor listu pisze, że Chrystus „wydał siebie samego na okup za wszystkich”.

Nie chodzi więc tylko o przekazywanie wiadomości między dwiema stronami. Chrystus nie jest jedynie posłańcem, prorokiem ani negocjatorem, który zewnętrznie próbuje zbliżyć Boga i ludzi. W chrześcijańskiej teologii pośrednictwo Jezusa wynika z wcielenia, czyli z wiary, że Syn Boży przyjął ludzką naturę. Jezus Chrystus jest przedstawiany jako prawdziwy Bóg i prawdziwy człowiek, dlatego pośrednictwo dokonuje się w Jego osobie.

Ten sposób rozumienia różni się od obrazu pośrednika stojącego pomiędzy dwiema stronami. Jezus nie jest kimś obcym zarówno Bogu, jak i ludziom. Chrześcijaństwo wiąże Jego rolę z całym wydarzeniem życia, śmierci i zmartwychwstania. Pośrednictwo ma charakter soteriologiczny, czyli dotyczy zbawienia. Obejmuje pojednanie człowieka z Bogiem oraz odkupienie, rozumiane jako wyzwolenie od grzechu i jego skutków.

Ważnym obrazem jest także tytuł arcykapłana. W Liście do Hebrajczyków Chrystus zostaje przedstawiony jako arcykapłan Nowego Przymierza, który składa Bogu nie ofiarę złożoną z cudzych zwierząt, lecz samego siebie. Jego ofiara ma charakter jednorazowy i ostateczny. W tym ujęciu Jezus reprezentuje ludzi przed Bogiem, a przez swoją śmierć otwiera drogę do pojednania.

W chrześcijaństwie pośrednictwo Jezusa nie oznacza wyłącznie przekazywania próśb. Obejmuje wcielenie, ofiarę i pojednanie człowieka z Bogiem.

Określenie „jeden pośrednik” odnosi się zatem do wyjątkowości dzieła Chrystusa. Żaden człowiek, prorok ani święty nie może zastąpić Jezusa w akcie odkupienia. Wstawiennictwo innych osób ma inny zakres i nie jest tym samym co pośrednictwo zbawcze.

To rozróżnienie jest ważne także przy omawianiu modlitwy wstawienniczej. Wierni mogą modlić się za siebie nawzajem, prosić innych o modlitwę albo – w niektórych tradycjach chrześcijańskich – prosić świętych o wstawiennictwo. Takie działanie oznacza przedstawianie próśb Bogu, a nie dokonanie odkupienia. Jedynym pośrednikiem w sensie zbawczym pozostaje Chrystus.

Mitologia grecka a chrześcijaństwo – porównanie

Co wynika z tego porównania?

Pośrednictwo w mitologii greckiej służyło przede wszystkim wyjaśnianiu świata i opisywaniu codziennej zależności ludzi od bogów. Było wielostronne, zmienne i związane z politeistycznym obrazem rzeczywistości, w którym bogowie przypominali ludzi pod względem charakteru i zachowania.

W chrześcijaństwie pośrednictwo ma jeden zasadniczy cel – zbawienie. Jezus Chrystus nie jest tylko kanałem komunikacji między dwiema odrębnymi grupami. Jego wyjątkowość wynika z wcielenia oraz z ofiary, dzięki której chrześcijaństwo opisuje pojednanie Boga i człowieka.

Najkrócej można powiedzieć, że mitologia przedstawia pośrednictwo jako system wzajemnych wpływów między światami, natomiast chrześcijaństwo jako dzieło zbawcze dokonane przez jednego pośrednika – Jezusa Chrystusa.