Dharma wheel – znaczenie, symbolika i historia

Dharmachakra, czyli Koło Dharmy, to jeden z najstarszych symboli buddyzmu. Przedstawia naukę Buddy, porządek Dharmy oraz drogę prowadzącą do oświecenia. Okrąg nawiązuje do koła wozu, a jego piasta, obręcz i szprychy przypominają o różnych aspektach praktyki duchowej.

Czym jest Koło Dharmy?

Nazwa Dharmachakra pochodzi z sanskrytu. Dharma oznacza tu naukę Buddy i porządek rzeczywistości, natomiast chakra – koło. W języku polskim symbol ten określa się jako Koło Dharmy albo Koło Prawa.

Koło symbolizuje nauczanie, które pozostaje w ruchu i może docierać do kolejnych ludzi. Jego forma nawiązuje do dawnego koła rydwanu, ale w kontekście buddyjskim znaczenie militarne lub polityczne ustępuje znaczeniu duchowemu. Dharmachakra oznacza drogę wyzwolenia, a nie władzę nad innymi.

W najczęściej spotykanej wersji koło ma osiem szprych. Odnoszą się one do Szlachetnej Ośmiorakiej Ścieżki, obejmującej właściwy pogląd, intencję, mowę, działanie, sposób życia, wysiłek, uważność i skupienie.

Historia symbolu – od indyjskiej ikonografii do buddyzmu

Motyw koła był obecny w sztuce indyjskiej na długo przed utrwaleniem klasycznej ikonografii buddyjskiej. W buddyzmie zaczął oznaczać przede wszystkim Dharmę, czyli naukę prowadzącą poza niewiedzę i cierpienie. Jedne z najstarszych zachowanych przedstawień tego symbolu wiąże się z okresem panowania Aśoki, władcy, który w III wieku p.n.e. wspierał buddyzm i przyczynił się do rozpowszechnienia jego znaków w całych Indiach.

Szczególne znaczenie ma Sarnath, a dokładniej Park Jeleni. Zgodnie z tradycją właśnie tam Budda wygłosił pierwsze kazanie po osiągnięciu oświecenia. Nauczał wtedy pięciu ascetów, którzy stali się jego pierwszymi uczniami. Wydarzenie to określa się jako pierwszy obrót Kołem Dharmy, ponieważ nauka Buddy została po raz pierwszy przekazana wspólnocie słuchaczy.

Związek Sarnath z tym wydarzeniem wyjaśnia obecność jeleni po obu stronach koła w wielu przedstawieniach. Nie są one przypadkową ozdobą. Przypominają o Parku Jeleni i o miejscu, w którym rozpoczęło się publiczne nauczanie Buddy. Połączenie koła i dwóch jeleni stało się rozpoznawalnym motywem sztuki buddyjskiej.

Aśoka upamiętniał buddyjskie miejsca i nauki między innymi za pomocą kamiennych filarów oraz reliefów. Koło pojawiało się w tej sztuce jako znak nauki Buddy, a z czasem stało się symbolem używanym przez różne tradycje buddyjskie w Azji.

Budowa Koła Dharmy i jej znaczenie

Fizyczna konstrukcja Dharmachakry nie jest wyłącznie kwestią formy. Poszczególne części koła tworzą spójną metaforę praktyki duchowej:

• Piasta – oznacza dyscyplinę, która tworzy stabilny środek praktyki i podtrzymuje pracę nad umysłem.
• Szprychy – przedstawiają nauki lub zasady prowadzące do wyzwolenia. Ich liczba zależy od tradycji i kontekstu przedstawienia.
• Obręcz – wiąże się z uważnością i skupieniem, określanym w tym ujęciu jako samādhi. Łączy wszystkie elementy w jedną całość.
• Okrągły kształt – wskazuje na pełnię i spójność nauki Dharmy, a także na jej ruch i ciągłość przekazu.

Liczba szprych nie zawsze ma identyczne znaczenie. Najczęściej spotykane interpretacje odnoszą się do kilku ważnych grup nauk i elementów buddyjskiej kosmologii:

Te przypisania należy rozumieć jako konwencje symboliczne, a nie jako jedną obowiązującą interpretację wszystkich przedstawień. W różnych szkołach buddyjskich liczba szprych może być odczytywana nieco inaczej. Najbardziej powszechne pozostaje znaczenie ośmiu szprych, bezpośrednio związane ze Szlachetną Ośmioraką Ścieżką.

Obroty Koła Dharmy i Dharmachakra Mudrā

Określenie „obrót Koła Dharmy” opisuje moment przekazania nauki, ale w tradycji mahajany stało się również sposobem porządkowania rozwoju doktryny. Poszczególne obroty przedstawia się jako kolejne etapy nauczania Buddy. Nie chodzi przy tym o fizyczny ruch koła, lecz o rozwijanie, pogłębianie i reinterpretowanie nauki w kolejnych kontekstach.

Wspólnym punktem odniesienia dla tradycji buddyjskich pozostaje pierwszy obrót w Parku Jeleni w Sarnath. Późniejsze szkoły mahajany opisywały dalsze nauczanie jako kolejne obroty, wiążąc je z rozwojem własnych ujęć pustki, współczucia i natury rzeczywistości. Ten schemat ma przede wszystkim charakter doktrynalny i nie powinien być mylony z jedną, dosłowną chronologią wszystkich tekstów buddyjskich.

Dharmachakra ma także odpowiednik w gestach dłoni. Dharmachakra Mudrā jest gestem nauczania, często przedstawianym w wizerunkach siedzącego Buddy. Zwykle dłonie znajdują się przed klatką piersiową, a kciuk i palec wskazujący każdej dłoni tworzą okrąg. Układ palców przywołuje kształt koła, natomiast położenie dłoni przed sercem wskazuje na przekazywanie nauki.

Koło Dharmy łączy więc historię buddyzmu, jego filozofię i język sztuki. Przypomina o pierwszym kazaniu w Sarnath, o drodze opisanej przez Szlachetną Ośmioraką Ścieżkę oraz o nauce, która zgodnie z tradycją pozostaje w ruchu i jest przekazywana kolejnym pokoleniom.