Jak działa szamanizm w praktyce?

Szamanizm w praktyce nie sprowadza się do rytuałów ani do kontaktu z egzotycznie rozumianym światem duchów. Współcześnie można go opisywać jako sposób pracy z tym, co zwykle pozostaje poza codziennym schematem postrzegania – z symbolami, snami, symptomami i nieuświadomionymi częściami psychiki. Nie jest to religia oparta na jednej doktrynie. Tradycyjny szamanizm pełnił przede wszystkim funkcję społeczną i uzdrawiającą, natomiast współczesny neoszamanizm często łączy język antropologii, psychologii mitu oraz Psychologii Zorientowanej na Proces.

Tonal i Nagual – dwa poziomy doświadczenia

Jednym z użytecznych sposobów opisu szamańskiego obrazu rzeczywistości jest rozróżnienie pojęć tonal i nagual. Nie należy traktować ich jako terminów naukowych opisujących dwa fizyczne światy. Są raczej mapą doświadczenia, która pomaga zauważyć, że codzienna świadomość obejmuje tylko część tego, co przeżywamy.

Tonal oznacza rzeczywistość zwyczajną, uzgodnioną z innymi i podporządkowaną rutynie. To praca, obowiązki, język, role społeczne oraz przekonania dotyczące tego, co jest normalne i możliwe. Dzięki tonalowi funkcjonujemy sprawnie, ale jego granice mogą też zawężać uwagę.

Nagual odnosi się do tego, co niecodzienne, niepoznane lub trudne do opisania wprost. W tradycyjnym szamanizmie wiąże się ze sferą duchów i sił niewidzialnych. W podejściu psychologicznym można je rozumieć jako obszar rzeczywistości psychicznej, w którym pojawiają się sny, intuicje, obrazy, silne emocje i treści odsunięte od zwykłej tożsamości.

Najważniejsze różnice między tymi pojęciami można ująć następująco:

• Tonal – codzienność, rutyna i rzeczywistość uzgodniona społecznie.
• Nagual – niecodzienność, symbolika i doświadczenia, których nie da się łatwo wyjaśnić przy użyciu zwykłych kategorii.
• Rzeczywistość psychiczna – obszar, w którym obrazy i postacie mogą być realne jako przeżycia, nawet jeśli nie da się potwierdzić ich istnienia fizycznego.
• Integracja – włączenie ważnej informacji z naguala do codziennego życia, zamiast ucieczki od niej albo dosłownego traktowania symboli.

Brak kontaktu z tym szerszym obszarem może oznaczać poczucie zubożenia, utratę sensu albo życie wyłącznie według cudzych wzorców. Nie znaczy to jednak, że każdą depresję, chorobę czy trudne doświadczenie należy wyjaśniać duchami. Współczesne podejście powinno zachować ostrożność i rozróżniać metaforę psychologiczną od twierdzenia o świecie nadprzyrodzonym.

Szaman tradycyjny a terapeuta pracujący z procesem

Szamanizm nie jest jednolitym systemem. Poszczególne tradycje syberyjskie, mongolskie, amazońskie czy północnoamerykańskie różnią się językiem, obrzędami i rolą osoby prowadzącej. Dlatego poniższe zestawienie ma charakter orientacyjny. Pokazuje różnicę między tradycyjną funkcją szamana a współczesną pracą terapeutyczną inspirowaną szamanizmem.

Arnold Mindell, twórca Psychologii Zorientowanej na Proces, wykorzystywał język szamanizmu do opisu doświadczeń, które w psychoterapii bywają nazywane nieświadomymi, marginalizowanymi lub wtórnymi. Nie oznacza to, że terapeuta staje się szamanem w sensie kulturowym. Różnica dotyczy także odpowiedzialności, szkolenia i sposobu rozumienia relacji terapeutycznej.

Wspólnym punktem obu podejść jest nazwanie tego, co wcześniej było bezkształtnym cierpieniem. Lęk, konflikt, sen czy ból mogą stać się konkretnym doświadczeniem, z którym da się pracować. Samo nazwanie nie rozwiązuje problemu, ale zmienia relację człowieka z tym, co go obciąża.

Jak działa szamańskie podejście w codzienności?

W Psychologii Zorientowanej na Proces „duch” może być symbolicznym określeniem symptomu, kompleksu albo wypartej części osobowości. Nie chodzi o to, by automatycznie uznać ból lub depresję za byt nadprzyrodzony. Chodzi o zadanie pytania, jaką informację niesie doświadczenie i dlaczego właśnie teraz domaga się uwagi.

Przykładem może być nawracający ból fizyczny. Najpierw trzeba potraktować go poważnie od strony medycznej. Jeśli przyczyna została zbadana, można także zapytać, jakie emocje, konflikty lub obrazy pojawiają się wraz z tym symptomem. W pracy z procesem ból nie jest wyłącznie przeszkodą do usunięcia. Może być sygnałem, który prowadzi do ważnej treści psychicznej. Taka interpretacja nie zastępuje leczenia i nie powinna opóźniać konsultacji ze specjalistą.

Podobnie można pracować ze snem, silnym lękiem, powracającym konfliktem albo nagłą zmianą nastroju. Zamiast natychmiast odrzucać te doświadczenia, człowiek próbuje je opisać, poczuć i zrozumieć ich znaczenie. W tym sensie „duch” nie musi zostać wypędzony. Czasem potrzebuje zostać wysłuchany i zintegrowany jako część własnej historii.

Najważniejsza zmiana polega nie na tym, że symptom zawsze znika, lecz na tym, że człowiek przestaje być wobec niego całkowicie bezsilny.

Ścieżka wojownika jako postawa

Ścieżka wojownika nie oznacza walki z innymi ani budowania twardego wizerunku. To postawa stałej uważności wobec własnych reakcji, wzorców i decyzji. Człowiek obserwuje moment, w którym „zasysa” go stary kompleks: automatyczna złość, przymus zadowalania innych, lęk przed oceną albo wielogodzinne uciekanie od ważnego zadania.

Ważna jest chwila rozpoznania. Emocja może nadal trwać, ale pojawia się dystans pozwalający zobaczyć, że nie jest całą osobą. Wtedy można zdecydować, czy podążyć za jej energią, czy przekształcić ją w działanie zgodne z własnymi wartościami. To nie polega na tłumieniu gniewu, smutku ani lęku. Chodzi o odzyskanie wyboru.

W języku pracy z procesem przeciwieństwem codziennej tożsamości jest proces wtórny – doświadczenie, które dopiero próbuje się ujawnić. Może mieć postać marzenia, nietypowej potrzeby, obrazu ze snu albo cechy, której wcześniej nie akceptowaliśmy. Śniące ciało oznacza tu sposób, w jaki niewyrażone informacje pojawiają się jednocześnie w ciele, emocjach, snach i relacjach.

Nie każdy chce lub potrzebuje takiej pracy. W przypadku głębokiej traumy, depresji, kryzysu psychicznego albo objawów zagrażających zdrowiu potrzebne są bezpieczne warunki i pomoc wykwalifikowanego specjalisty. Symboliczne podejście może wspierać terapię, ale nie powinno zastępować opieki medycznej ani psychoterapii prowadzonej zgodnie z zasadami bezpieczeństwa.

Własna legenda zamiast gotowego scenariusza

Celem tak rozumianej pracy nie jest kopiowanie obcej tradycji ani przyjmowanie gotowej doktryny. Chodzi o odnalezienie własnego mitu życiowego, czyli powtarzającego się motywu organizującego wybory, relacje i poczucie sensu. Joseph Campbell opisywał podobny proces jako podróż bohatera, a w Psychologii Zorientowanej na Proces mówi się o rozwijaniu własnej, niepowtarzalnej drogi.

„Wielkie Ja” nie oznacza doskonałej wersji siebie. To raczej zdolność do objęcia uwagą różnych części własnego doświadczenia – także tych, których nie lubimy i których wcześniej nie dopuszczaliśmy do głosu. Szamanizm w praktyce może więc działać jako język odzyskiwania podmiotowości: pomaga zauważyć, co nami kieruje, przestać bezrefleksyjnie powtarzać stare wzorce i wybrać własną legendę.