Jak kapłani pośredniczyli między bogami a ludźmi?

Kapłani pośredniczyli między bogami a ludźmi, ponieważ sprawowali kult, składali ofiary, zanosili modlitwy wspólnoty i strzegli porządku rytualnego. W chrześcijaństwie ta funkcja otrzymała nowe znaczenie: jedynym Pośrednikiem między Bogiem a ludźmi jest Jezus Chrystus, a wyświęceni kapłani uczestniczą w Jego kapłaństwie i służą wspólnocie.

Na czym polegało kapłańskie pośrednictwo?

Kapłan był osobą upoważnioną do sprawowania kultu. Jego zadaniem było utrzymywanie relacji między sacrum, czyli sferą świętości i obecności bóstwa, a profanum, czyli codziennym światem ludzi. Pośrednictwo wynikało z przekonania, że transcendencja bóstwa przekracza ludzkie możliwości poznawcze i wymaga ustanowionych form kontaktu.

Termin pontifex wiąże się z łacińskim obrazem „budowniczego mostu”. Kapłan nie działał jednak wyłącznie jako nauczyciel religii. Występował przed bóstwem w imieniu wspólnoty, zanosił modlitwy, składał dary i prosił o przebaczenie, ochronę albo przychylność. W wielu religiach uznawano go także za strażnika właściwego porządku rytualnego. Błąd w obrzędzie mógł bowiem zostać potraktowany jako naruszenie ładu ustanowionego przez bogów.

Kapłaństwo w religiach starożytnych

Nie istniał jeden model kapłaństwa. W Mezopotamii i Egipcie funkcje religijne często łączyły się z władzą królewską. Władca występował jako najwyższy opiekun kultu, choć codzienne czynności wykonywali mianowani kapłani. Nie należy utożsamiać każdego kapłana z królem-kapłanem. Była to szczególna forma połączenia władzy politycznej i religijnej, podczas gdy większość kapłanów pełniła określone funkcje w świątyniach.

W Egipcie kapłani troszczyli się o świątynne rytuały i kult poszczególnych bóstw. W Mezopotamii zajmowali się między innymi składaniem ofiar, oczyszczaniem, odczytywaniem znaków oraz podtrzymywaniem relacji między miastem a jego bogiem opiekuńczym. Ich godności mogły być dziedziczne, a rozbudowana organizacja świątynna tworzyła uprzywilejowaną grupę społeczną.

W Grecji i Rzymie kapłan był często przede wszystkim opiekunem określonego obrzędu, świątyni lub kultu państwowego. Nie zawsze pełnił rolę nauczyciela moralności czy duchowego przewodnika w późniejszym znaczeniu tych słów. W wielu przypadkach istotniejsze od osobistej świętości kapłana było prawidłowe wykonanie rytuału.

Do najważniejszych zadań kapłanów starożytnych należały:

• Składanie ofiar ze zwierząt, płodów ziemi lub innych darów.
• Zanoszenie modlitw i próśb w imieniu wspólnoty.
• Interpretowanie znaków uznawanych za przejawy woli bogów.
• Utrzymywanie porządku sakralnego w świątyni i podczas świąt.
• Przekazywanie tradycji, zasad kultu i wiedzy związanej z kalendarzem rytualnym.

Ofiara była jednym z głównych narzędzi pośrednictwa. Mogła wyrażać cześć, wdzięczność, prośbę, przebłaganie albo dążenie do odnowienia naruszonej więzi z bóstwem. Jej sens zależał od konkretnej religii, dlatego nie można opisywać wszystkich ofiar jako prostego „handlu” między człowiekiem a bogiem.

Od kapłaństwa rodzinnego do kapłaństwa biblijnego

W tradycji biblijnej początki kultu nie wiązały się od razu z odrębną kastą kapłańską. Patriarchowie, tacy jak Abraham, budowali ołtarze i składali ofiary jako głowy swoich rodzin. Księga Rodzaju wspomina także Melchizedeka, króla Szalemu i kapłana Boga Najwyższego, który nie należał do rodu Abrahama.

Po wyjściu Izraelitów z Egiptu funkcję kapłańską powierzono pokoleniu Lewiego. Pierwszym arcykapłanem został Aaron. Kapłani lewiccy sprawowali kult świątynny, składali ofiary i wykonywali czynności związane z oczyszczeniem oraz przebłaganiem. Szczególną pozycję zajmował Arcykapłan, który w określonym obrzędzie wchodził do Miejsca Najświętszego. Dostęp do tej przestrzeni ograniczała zasłona, podkreślająca dystans między świętością Boga a grzesznym człowiekiem.

Nowy Testament interpretuje tę tradycję w świetle osoby Jezusa. Jezus nie pochodził z pokolenia Lewiego, lecz z pokolenia Judy, dlatego nie był kapłanem według dziedzicznego porządku Aarona. List do Hebrajczyków nazywa Go jednak Arcykapłanem „na wzór Melchizedeka”. W tym ujęciu Jego ofiarą nie jest zwierzę ani dar zewnętrzny, lecz On sam. Śmierć Chrystusa zostaje przedstawiona jako jedyna i ostateczna ofiara, która nadaje nowe znaczenie wcześniejszym obrzędom.

Różne modele pośrednictwa

Na czym polega chrześcijańskie rozumienie kapłaństwa?

Chrześcijaństwo odróżnia się od wielu starożytnych modeli tym, że nie przedstawia wyświęconego kapłana jako osoby, bez której wierny nie może w żaden sposób zwrócić się do Boga. Według Nowego Testamentu Jezus Chrystus jest jedynym Pośrednikiem między Bogiem a ludźmi. To przez Niego człowiek otrzymuje dostęp do Ojca, a Jego ofiara nie wymaga powtarzania kolejnych ofiar zwierzęcych.

W Kościele katolickim mówi się o dwóch sposobach uczestnictwa w kapłaństwie Chrystusa. Kapłaństwo powszechne obejmuje wszystkich ochrzczonych. Wierni uczestniczą w nim przez modlitwę, świadectwo życia, składanie Bogu własnych czynów i przyjmowanie odpowiedzialności za wspólnotę.

Kapłaństwo służebne, nazywane także ministerialnym, jest związane ze święceniami. Prezbiter głosi słowo, przewodniczy liturgii i sprawuje sakramenty. W teologii katolickiej działa in persona Christi, czyli w osobie Chrystusa. Nie zastępuje Chrystusa ani nie staje się drugim, niezależnym pośrednikiem. Jego posługa ma sens dlatego, że uobecnia jedyne kapłaństwo Jezusa i pozostaje mu podporządkowana.

Dlatego chrześcijańskie pośrednictwo kapłana ma przede wszystkim charakter służebny. Kapłan kieruje wspólnotę ku Chrystusowi przez modlitwę, nauczanie i sakramenty, a nie ku sobie. Najważniejszą granicę między tym modelem a kapłaństwem wielu religii starożytnych stanowi przejście od kapłana jako członka uprzywilejowanej kasty do kapłana jako sługi jedynego Pośrednika.

W różnych kulturach kapłani tworzyli więź między światem ludzkim i boskim za pomocą rytuałów, ofiar oraz modlitw. W tradycji chrześcijańskiej ta więź zostaje skupiona w osobie Jezusa Chrystusa, Arcykapłana i zarazem ofiary. Wyświęceni kapłani uczestniczą w Jego misji, natomiast wszyscy ochrzczeni uczestniczą w kapłaństwie powszechnym.