Jak powstał świat według różnych mitologii?

Mit kosmogoniczny to opowieść o początku świata, bogów i ładu, który porządkuje rzeczywistość. Grecy wywodzili istnienie z Chaosu, Chińczycy z kosmicznego jaja, a Egipcjanie z praoceanu Nun. Te historie nie były kronikami ani opisami naukowymi, lecz symbolicznymi ramami, które pomagały wyjaśniać naturę, władzę, moralność i miejsce człowieka w świecie.

Od czego zaczyna się stworzenie świata?

W różnych kulturach początek często oznacza stan bezkształtny i nieuporządkowany. Może nim być otchłań, praocean, ciemność albo zamknięta przestrzeń kosmicznego jaja. Dopiero z tego stanu wyłaniają się niebo, ziemia, bóstwa i prawa rządzące rzeczywistością.

Taką opowieść określa się mianem kosmogonii. Często łączy się ona z teogonią, czyli historią narodzin bogów. W mitach greckich powstanie świata jest zarazem genealogią kolejnych pokoleń istot boskich. Zmiana władzy między nimi pokazuje, że kosmos powstaje nie tylko przez stworzenie, lecz także przez konflikt i sukcesję.

Powstanie świata w mitologii greckiej

Na początku istniał Chaos. Nie był on wyłącznie pustką. Można rozumieć go jako bezkształtną otchłań, w której znajdowały się zalążki przyszłego świata. Z Chaosu wyłoniły się między innymi Gaja, uosobienie Ziemi, oraz Uranos, czyli Niebo. W niektórych przekazach pojawiają się także Tartar, Noc, Dzień i Eros.

Gaja i Uranos dali początek kolejnym pokoleniom bogów. Ich dziećmi byli tytani, cyklopi i hekatonchejrowie, zwani sturękimi. Uranos obawiał się części potomstwa i strącił je do Tartaru. Gaja wystąpiła przeciwko mężowi, a jej syn Kronos zaatakował ojca i przejął władzę.

To przykład mitu o sukcesji, w którym kolejne pokolenia bogów obalają poprzednich władców. Kronos również nie czuł się bezpieczny. Przepowiednia głosiła, że jeden z jego synów odbierze mu panowanie, dlatego połykał dzieci Reji. Ocalał tylko Zeus. Reja podała Kronosowi kamień owinięty w pieluszki, a niemowlę ukryła na Krecie, gdzie opiekowały się nim nimfy i koza Amalteja.

Gdy Zeus dorósł, zmusił Kronosa do zwrócenia połkniętego rodzeństwa. Następnie rozpoczęła się wojna między bogami olimpijskimi a tytanami. Zwycięstwo Zeusa ustanowiło nowy porządek władzy na Olimpie.

Grecki mit podkreśla kilka charakterystycznych elementów:

• Gaja i Uranos tworzą pierwszą boską parę i początek genealogii bogów.
• Kronos symbolizuje władzę opartą na lęku przed utratą panowania.
• Zeus ustanawia nowy porządek po pokonaniu poprzedniego pokolenia.
• Róg obfitości związany z Amalteją staje się symbolem dostatku i niewyczerpanych zasobów.

Powstanie świata w mitologii rzymskiej

Rzymska opowieść o początku świata jest w dużej mierze przejęciem tradycji greckiej. Rzymianie nadali greckim bogom własne imiona – Zeus stał się Jowiszem, Hera Junoną, Posejdon Neptunem, a Kronos Saturnem. Nie oznacza to jednak, że religia rzymska od początku była kopią greckiej.

W starszych rzymskich wierzeniach ważne miejsce zajmowały bóstwa związane z domem, rodziną, rolnictwem i siłami przyrody. Rzymianie podkreślali obowiązek kultu oraz właściwego wykonywania obrzędów. Dopiero kontakty z Grekami i innymi ludami przyniosły rozbudowane genealogie bogów oraz barwne opowieści o ich pochodzeniu.

Dlatego rzymską kosmogonię najlepiej przedstawiać jako adaptację greckiego modelu, a nie całkowicie niezależną opowieść. Rzymski sposób myślenia dodawał do niej nacisk na pobożność, obowiązek wobec wspólnoty i państwa.

Powstanie świata w mitologii słowiańskiej

W przypadku Słowian trzeba zachować szczególną ostrożność. Nie zachowało się jedno obszerne, przedchrześcijańskie źródło opisujące słowiańską kosmogonię. Znane wersje rekonstruuje się na podstawie podań ludowych, późniejszych zapisów i motywów uznawanych za starsze niż chrześcijaństwo.

W jednej z najbardziej znanych wersji na początku istnieje bezkresny praocean. Nad wodą pojawia się Bóg, a później jego przeciwieństwo – diabeł. Obie postacie chcą stworzyć ląd. Diabeł zanurza się w wodzie i wydobywa z dna garść mułu, lecz próbuje zachować część ziemi dla siebie. Bóg wykorzystuje przyniesiony materiał i tworzy pierwszy stały ląd.

Gdy diabeł próbuje zepchnąć śpiącego Boga z wyspy, ziemia zaczyna rozrastać się w różnych kierunkach. W ten sposób powstaje wielki ląd, a rywalizacja dwóch sił staje się częścią procesu tworzenia. Diabeł zostaje później strącony pod ziemię.

Nie jest to jedyna wersja. W innych przekazach pojawiają się dwa ptaki siedzące na wielkim drzewie albo kosmiczne jajo, z którego powstają niebo i ziemia. Wspólnym elementem pozostaje napięcie między siłami przeciwnymi sobie. Słowiańska kosmogonia, w zakresie, w jakim można ją odtworzyć, ma więc wyraźnie dualistyczny charakter.

Powstanie świata w mitologii chińskiej

Chiński mit o Pangu rozpoczyna się od chaosu zamkniętego w ogromnym kosmicznym jaju. W jego wnętrzu przez 18 tysięcy lat dojrzewa Pangu. Gdy dorasta, rozbija skorupę za pomocą topora lub dłuta.

Po otwarciu jaja lżejsze cząstki unoszą się i tworzą niebo, a cięższe opadają, stając się ziemią. Pangu przez długi czas podtrzymuje oba obszary własnym ciałem, aby ponownie się nie połączyły. W ten sposób jego wzrost oddziela niebo od ziemi.

Po śmierci Pangu jego ciało przemienia się w elementy świata. Oczy stają się słońcem i księżycem, włosy – roślinnością, krew – rzekami, kości – skałami i minerałami, a oddech – wiatrem i chmurami. Świat nie zostaje więc stworzony z zewnętrznego materiału. Powstaje z ciała istoty, która poświęca siebie, by nadać kształt rzeczywistości.

Powstanie świata w mitologii egipskiej

W egipskich tradycjach kosmogonicznych początkiem jest Nun – praocean, symbol nieuporządkowanej, pierwotnej energii. Z jego wód wyłania się stwórca. W heliopolitańskiej wersji jest nim Atum, który pojawia się na pierwszym pagórku wynurzającym się z oceanu. Inne tradycje przypisują podobną rolę bogu Ra.

Atum tworzy Szu, boga powietrza, oraz Tefnut, boginię wilgoci. Z ich związku rodzą się Geb, uosobienie ziemi, i Nut, bogini nieba. Ich potomkami są między innymi Ozyrys, Izyda, Set i Neftyda. Egipski mit łączy więc stworzenie świata z narodzinami kolejnych pokoleń bogów.

Najważniejszym pojęciem egipskiego ładu jest Maat – porządek, harmonia, prawda i sprawiedliwość. Nie oznacza ona jedynie organizacji świata przyrody. Obejmuje również właściwe relacje między bogami, władcą i ludźmi. Chaos nie znika całkowicie, lecz stale zagraża ustanowionej równowadze.

Co łączy te opowieści?

Podobieństwa między mitami nie oznaczają, że wszystkie kultury opowiadały tę samą historię. Pokazują raczej, że ludzie często stawiali podobne pytania: co istniało przed światem, skąd wziął się porządek i dlaczego rzeczywistość ma właśnie taką strukturę.

Jednym z najczęstszych motywów jest woda. Praocean może oznaczać stan, w którym wszystko jest jeszcze możliwe, ale nic nie ma trwałego kształtu. W mitologii słowiańskiej z mułu wydobytego z wody powstaje ląd, a w Egipcie z Nun wyłania się pierwszy stwórca. Woda nie jest więc wyłącznie zagrożeniem. Bywa także źródłem potencjału.

Drugim motywem jest przejście od chaosu do ładu. U Greków dokonuje się ono przez kolejne zmiany władzy i zwycięstwo Zeusa. W Chinach porządek powstaje przez rozdzielenie nieba i ziemi. W Egipcie jego nazwą jest Maat. W opowieści słowiańskiej świat rodzi się z rywalizacji Boga i diabła.

W wielu mitach stworzenie wymaga ofiary, przemocy albo utraty. Uranos zostaje obalony, Kronos traci władzę, a Pangu umiera, by jego ciało mogło stać się światem. Takie obrazy wyrażają przekonanie, że nowy porządek nie pojawia się bez kosztu.

Najczęściej powracają następujące motywy:

• pierwotny chaos, otchłań lub bezkształtna woda poprzedzające uporządkowany świat
• oddzielenie nieba od ziemi jako warunek istnienia kosmosu
• narodziny bogów połączone z ustanowieniem praw rządzących rzeczywistością
• konflikt, poświęcenie albo zmiana władzy jako źródło nowego ładu

Dlaczego mity były ważne?

Mit nie był dla dawnej społeczności zwykłą fantastyczną opowieścią. Łączył wyjaśnienie świata z zasadami, według których należało żyć.

Opowieści kosmogoniczne uzasadniały istnienie obrzędów, hierarchii i norm moralnych. Pokazywały, skąd wzięły się granice między tym, co uporządkowane, a tym, co groźne i nieprzewidywalne. Pomagały także połączyć los człowieka z większą całością – naturą, wspólnotą i światem bogów.

Nie należy oceniać tych historii według kryterium współczesnego opisu naukowego. Ich prawda miała charakter symboliczny i kulturowy. Odpowiadały nie tylko na pytanie „jak powstał świat”, lecz także na pytania „dlaczego istnieje porządek” oraz „jak człowiek powinien się w nim zachować”.

Różne mitologie przedstawiają odmienne obrazy początku, ale wiele z nich opowiada o tym samym przejściu – od bezkształtnego chaosu do świata, który ma granice, prawa i znaczenie.