Jak powstało zło według mitów?

Pytanie o pochodzenie zła należy do fundamentów etyki i pojawia się w opowieściach niemal każdej kultury. Biblia oraz mitologia grecka udzielają jednak odmiennych odpowiedzi. W tradycji biblijnej zło wiąże się z buntem i nadużyciem wolnej woli, natomiast w mitach greckich jest częścią kosmicznego porządku, wyłaniającą się z Chaosu i podlegającą Fatum.

Jak Biblia wyjaśnia obecność zła?

Biblijna opowieść o stworzeniu zaczyna się od założenia, że źródłem świata jest dobry Bóg. W Księdze Rodzaju kolejne elementy stworzenia zostają uznane za dobre, a człowiek otrzymuje szczególne miejsce w uporządkowanej rzeczywistości. Problem pojawia się wtedy, gdy w świecie stworzonym przez dobrego Boga pojawia się cierpienie, przemoc i śmierć.

Odpowiedź przynosi historia Edenu. Adam i Ewa nie są pozbawieni możliwości wyboru. Wolna wola oznacza tu zdolność posłuszeństwa, ale także możliwość przekroczenia ustanowionej granicy. Wąż, utożsamiany w późniejszej tradycji z szatanem, nie stwarza zła z niczego. Nakłania człowieka do podważenia zaufania wobec Boga. Grzech wynika więc z decyzji stworzenia, a nie z wady samego aktu stworzenia.

W tym sensie biblijna teodycea, czyli próba wyjaśnienia, jak pogodzić dobroć Boga z istnieniem zła, opiera się na rozdzieleniu źródła dobra i odpowiedzialności za bunt. Bóg pozostaje stwórcą dobra, a zło jest skutkiem odejścia od dobra, naruszeniem relacji i sprzeciwem wobec boskiego porządku. W tradycji filozoficznej bywa też opisywane jako brak dobra, a nie niezależna substancja o takiej samej randze jak dobro.

Podobny schemat pojawia się w opowieści o Lucyferze. Trzeba jednak zaznaczyć, że popularny obraz upadłego anioła łączy różne fragmenty i późniejsze interpretacje, między innymi motywy z Księgi Izajasza i Księgi Ezechiela. W tej tradycji Lucyfer staje się symbolem stworzenia, które odrzuca podporządkowanie Bogu. Zło zaczyna się więc jako bunt istoty obdarzonej wolnością, a dopiero potem zostaje przeniesione na świat ludzi.

Upadek człowieka ma w Biblii konkretne konsekwencje:

• utrata bezpośredniej bliskości z Bogiem i wygnanie z Edenu,
• pojawienie się trudu, cierpienia i śmierci jako doświadczeń ludzkiej kondycji,
• zerwanie pierwotnej harmonii między człowiekiem, światem i innymi ludźmi,
• moralna odpowiedzialność za czyny wynikające z własnego wyboru.

Nie oznacza to jednak, że historia biblijna kończy się całkowitym zwycięstwem zła. W Nowym Testamencie nadzieja na odkupienie zostaje związana z Jezusem Chrystusem. Jego śmierć i zmartwychwstanie nadają dziejom kierunek przeciwny do upadku. Zło jest realne, ale nie ma mieć ostatniego słowa. Człowiek pozostaje odpowiedzialny za swoje decyzje, a zarazem może uczestniczyć w odnowieniu dobra.

Dlaczego w mitologii greckiej zło jest częścią świata?

Mitologia grecka nie tworzy jednej, spójnej doktryny. Jej opowieści powstawały w różnych tradycjach i wersjach literackich. Łączy je jednak odmienny obraz kosmosu. Świat nie zostaje przedstawiony jako rzeczywistość stworzona przez jednego, doskonałego Boga, lecz jako porządek wyłaniający się z pierwotnych sił i konfliktów.

Na początku znajduje się Chaos. Nie jest on po prostu moralnym złem. Oznacza raczej pierwotną otchłań, bezład lub stan poprzedzający ukształtowanie świata. Z Chaosu wyłania się Gaja, czyli Ziemia, a następnie Uranos, Tartar i kolejne pokolenia bóstw. W ich rodowodzie od początku pojawiają się przemoc, rywalizacja, podstęp i zemsta.

Uranos strąca część własnego potomstwa do Tartaru, ponieważ obawia się jego siły. Kronos występuje przeciw ojcu i okalecza go, a z krwi Uranosa rodzą się Erynie, związane z zemstą i karą. W takim obrazie zło nie jest skutkiem pojedynczego ludzkiego wyboru. Towarzyszy narodzinom bogów, zmianom władzy i procesowi kształtowania kosmosu.

Greckie bóstwa nie są doskonałymi moralnie stwórcami. Mają ludzkie namiętności, popełniają błędy, oszukują i walczą o przewagę. Dlatego ocena czynu często zależy od sytuacji, pozycji sprawcy albo woli konkretnego boga. Ten relatywizm odróżnia mitologiczną etykę od biblijnego przekonania, że istnieje nadrzędne prawo ustanawiające wyraźną granicę między dobrem a złem.

Najważniejsze greckie opowieści o źródłach cierpienia i zła pokazują tę zależność:

• kosmogonia wyjaśnia pojawienie się przemocy przez konflikty między pokoleniami bogów,
• mit o czterech wiekach przedstawia stopniowe pogarszanie się ludzkiego losu,
• historia Prometeusza wiąże cierpienie ludzi z konfliktem między opiekunem ludzkości a Zeusem,
• mit o Pandorze tłumaczy rozprzestrzenienie się chorób, trosk i nieszczęść w świecie.

Pandora i nieodwracalność ludzkiego losu

W micie o Pandorze Zeus, chcąc ukarać ludzi po kradzieży ognia przez Prometeusza, posyła na ziemię Pandorę z naczyniem zawierającym rozmaite nieszczęścia. Gdy zostaje ono otwarte, cierpienie rozprzestrzenia się wśród ludzi. W środku pozostaje jedynie nadzieja, zależnie od wersji opowieści rozumiana jako pocieszenie albo jako część ambiwalentnego daru.

Logikę tej historii można przedstawić w kilku etapach:

1. Prometeusz przekazuje ludziom ogień, zwiększając ich możliwości i niezależność.
2. Zeus odpowiada karą, ponieważ rozwój człowieka narusza ustalony porządek między bogami a śmiertelnikami.
3. Pandora trafia na ziemię wraz z zamkniętym naczyniem zawierającym cierpienie.
4. Otwarcie naczynia sprawia, że choroby, troski i inne nieszczęścia stają się częścią ludzkiego życia.

W tej opowieści nie chodzi przede wszystkim o winę moralną człowieka w sensie biblijnym. Epimeteusz popełnia błąd i ulega ciekawości, ale ludzkie cierpienie jest przede wszystkim konsekwencją konfliktu między potężniejszymi od ludzi siłami. Człowiek zostaje uwikłany w spór bogów, którego sam nie rozpoczął.

Podobną wymowę ma mit o czterech wiekach ludzkości. Złoty wiek, związany z panowaniem Kronosa, oznacza czas harmonii i łatwego życia. Późniejsze epoki – srebrna, brązowa i żelazna – przynoszą coraz większą słabość, przemoc i moralne zepsucie. Wiek żelazny, w którym żyją ludzie, jest epoką ciężkiej pracy, konfliktów i cierpienia. Do złotego wieku nie prowadzi prosty powrót, dlatego opowieść ma charakter tragiczny, a nie odkupieńczy.

Mechanizmem wzmacniającym tę tragiczność jest Fatum. Oznacza ono los, którego nie można całkowicie uchylić nawet dzięki wiedzy i wysiłkowi. Edyp ponosi konsekwencje czynów, których nie zamierzał popełnić i których znaczenia nie znał. W biblijnym ujęciu nieświadome działanie nie ma takiego samego statusu jak świadome przekroczenie prawa. W tragedii greckiej niewiedza nie zawsze chroni przed skutkami przeznaczenia.

Biblia i mitologia grecka – najważniejsze różnice

Dwie wizje ludzkiej sprawczości

Największa różnica nie dotyczy tylko tego, skąd pochodzi zło, lecz także tego, ile człowiek może wobec niego zrobić. Biblia wiąże zło z wyborem, dlatego pozostawia miejsce na odpowiedzialność, skruchę i przemianę. Człowiek nie jest wszechmocny, ale jego decyzje mają znaczenie. W tym sensie biblijna wizja historii zachowuje element optymizmu: upadek nie musi być końcem.

Mitologia grecka mocniej podkreśla ograniczenie ludzkiej sprawczości. Bohater może być odważny, rozumny i szlachetny, jak Prometeusz, ale nie kontroluje wszystkich sił, które kształtują jego los. Nawet bogowie podlegają pewnym granicom, przepowiedniom i koniecznościom. Zło nie zawsze jest tu osobistą winą. Częściej staje się skutkiem uwikłania w porządek, którego człowiek nie ustanowił.

Nie oznacza to, że greckie mity pozbawiają ludzi odpowiedzialności. Syzyf, Edyp czy bohaterowie wojny trojańskiej podejmują decyzje i ponoszą ich konsekwencje. Różnica polega na tym, że moralna ocena czynu nie zawsze wystarcza do wyjaśnienia losu bohatera. Nad działaniem jednostki znajduje się Fatum, a zasady rządzące światem bywają nieprzejrzyste.

Manicheizm stanowi odrębny, późniejszy kontekst filozoficzno-religijny. Nie jest częścią mitologii greckiej ani prostym streszczeniem Biblii. Według tej nauki dobro i zło są dwoma przeciwstawnymi pierwiastkami organizującymi rzeczywistość. Wspomnienie o manicheizmie pomaga zauważyć, że między wizją zła jako braku dobra a wizją dwóch równorzędnych sił istnieje zasadnicza różnica.

W Biblii zło zaczyna się od buntu wolnych istot, ale historia zmierza ku odkupieniu. W mitologii greckiej zło jest obecne w samej strukturze świata, a człowiek może próbować zachować godność, lecz nie może całkowicie usunąć źródła cierpienia ani wymknąć się Fatum.