Sanatana dharma – co to jest i jakie ma znaczenie?

Sanatana Dharma to określenie „wiecznego porządku” lub „wiecznego prawa”, ale nie prosty odpowiednik współczesnego pojęcia hinduizmu. W starożytnych tekstach oznaczało zależne od kontekstu zasady ładu kosmicznego, etyki i życia społecznego. Dopiero w XIX wieku zaczęto używać go szerzej jako nazwy jednolitej, ponadregionalnej religijnej tożsamości.

Sanatana Dharma – co oznacza ta nazwa?

Słowo sanatana znaczy „wieczny”, „odwieczny” lub „trwały”. Dharma nie ma jednego dokładnego odpowiednika w języku polskim. Może oznaczać prawo, porządek, powinność, właściwe postępowanie albo zasadę podtrzymującą świat i społeczeństwo. W zależności od tekstu i epoki odnosi się więc zarówno do kosmicznego ładu, jak i do obowiązków konkretnej osoby.

Połączenie tych słów można tłumaczyć jako „wieczne prawo” albo „odwieczny porządek”. Nie oznaczało ono jednak od początku jednej religii z ustalonym dogmatem, założycielem i wspólnym systemem instytucji. Współczesne użycie nazwy Sanatana Dharma obejmuje wiele nurtów, praktyk i interpretacji, które historycznie rozwijały się w różnych regionach subkontynentu indyjskiego.

To rozróżnienie ma znaczenie, ponieważ słowo „hinduizm” jest stosunkowo późną nazwą, ukształtowaną w kontakcie z perskimi i europejskimi sposobami klasyfikowania mieszkańców Indii oraz ich tradycji. Nie oznacza to, że wcześniejsze praktyki były pozbawione wspólnych pojęć. Oznacza natomiast, że nie tworzyły od początku jednolitej religii w nowoczesnym, zachodnim sensie.

Jak termin funkcjonował w starożytności?

Najstarsze warstwy tradycji wedyjskiej posługują się przede wszystkim pojęciem dharma, a nie gotowym terminem „Sanatana Dharma”. W Rigwedzie zbliżoną funkcję pełni między innymi rita, czyli kosmiczny porządek, dzięki któremu świat zachowuje ład. Dharma mogła oznaczać działanie podtrzymujące ten porządek, właściwe zachowanie albo obowiązek wynikający z sytuacji społecznej.

Jako złożenie „Sanatana Dharma” pojawia się w źródłach o różnym charakterze. W literaturze buddyjskiej wyrażenie to odnosi się do prawdy lub nauki określanej jako wieczna. Nie jest tam nazwą hinduizmu, lecz opisem zasady uznawanej za trwałą i prawdziwą.

W Mahabharacie termin występuje w wielu kontekstach. Może oznaczać obowiązek władcy wobec poddanych, nakaz mówienia prawdy, gościnność albo określony zwyczaj dotyczący relacji społecznych. W niektórych fragmentach określa także reguły odnoszące się do kobiet, wojowników czy podziału społeczeństwa. Oznacza to, że jego sens zależy od tego, kto wypowiada dane słowa, do jakiej sytuacji się odnosi i jaki rodzaj normy chce uzasadnić.

Badania nad tym użyciem wskazują na trzy powiązane obszary: sadacara, czyli dobre lub właściwe postępowanie, sadharanadharma, czyli zasady o bardziej uniwersalnym charakterze, oraz varnashramadharma, odnoszącą się do obowiązków przypisywanych określonym pozycjom społecznym i etapom życia. Nie tworzy to jednej, niezmiennej definicji. Pokazuje raczej, że termin służył do przedstawiania konkretnych norm jako zakorzenionych w porządku trwałym lub odwiecznym.

Podobne odniesienia znajdują się w Bhagawadgicie i Manusmryti. W pierwszym przypadku mowa między innymi o zaniku dawnych praw rodu oraz o ochronie wiecznych zasad. W drugim „wieczne prawo” wiąże się z nakazem mówienia prawdy i życzliwości. Nie ma jednak przedkolonialnego traktatu, który przedstawiałby Sanatana Dharma jako kompletną, jednolitą religię. W źródłach termin pojawia się raczej sporadycznie i w zróżnicowanych znaczeniach.

Jakie są fundamenty filozoficzne?

W tradycjach określanych dziś jako hinduistyczne Sanatana Dharma łączy się z refleksją nad obowiązkiem, działaniem, skutkami czynów i celem ludzkiego życia. Ważnym punktem odniesienia są Wedy, Upaniszady, eposy oraz późniejsze szkoły filozoficzne. Nie tworzą one jednej księgi obowiązującej wszystkich wyznawców, lecz rozległy zbiór tekstów i interpretacji.

Klasyczny model ludzkich celów opisują cztery puruszarthy. Nie są one czterema „dogmatami” w ścisłym sensie, lecz sposobem porządkowania życia jednostki:

• Dharma – postępowanie zgodne z obowiązkiem, zasadami etycznymi i ładem społecznym.
• Artha – zdobywanie środków do życia, bezpieczeństwa i materialnej pomyślności.
• Kama – pragnienia, relacje, przyjemność i doświadczenia zmysłowe, ujmowane w granicach norm uznawanych za właściwe.
• Moksza – wyzwolenie z cyklu kolejnych narodzin i osiągnięcie duchowej wolności.

Istotne miejsce zajmują także karma i odrodzenie. Karma oznacza, że działania mają konsekwencje moralne, psychiczne lub egzystencjalne. W tradycyjnych interpretacjach skutki czynów nie muszą ujawnić się natychmiast ani w tym samym życiu. Z teorią karmy wiąże się przekonanie, że jednostka przechodzi przez kolejne narodziny, a ostatecznym celem może być moksza.

Dlaczego XIX wiek zmienił znaczenie terminu?

W XIX wieku Sanatana Dharma zaczęto przedstawiać jako nazwę jednej, odwiecznej religii Indii. Zmiana ta wiązała się z kolonializmem, rozwojem administracji i potrzebą klasyfikowania ogromnie zróżnicowanych społeczności. Brytyjskie instytucje, urzędnicy i badacze szukali kategorii, które pozwalałyby opisać prawo, zwyczaje i religie poddanych. W tym procesie różne praktyki oraz teksty zaczęto porządkować tak, jakby należały do jednego, spójnego systemu.

Ten sposób tworzenia wiedzy kolonialnej bywa analizowany przez pojęcie orientalizmu. Nie chodzi wyłącznie o błędne opisy, lecz także o mechanizm, w którym złożone tradycje zostają przedstawione jako stałe, jednolite i odmienne od europejskich modeli religii. W rezultacie teksty uznane za „klasyczne”, szczególnie Wedy, Upaniszady i wybrane kodeksy normatywne, otrzymały status źródła całej tradycji.

Proces ten nie był jedynie narzucony z zewnątrz. Indyjscy reformatorzy korzystali z tych kategorii, odpowiadając na krytykę misjonarzy i europejskie opisy społeczeństwa Indii. Raja Ram Mohan Roy, założyciel Brahmo Samaj w 1828 roku, przedstawiał Wedy i Upaniszady jako podstawę religii monoteistycznej oraz argumentował za bezpośrednią relacją człowieka z Bogiem. Ruch reform miał także krytykować praktyki uznawane za późniejsze nadużycia, między innymi sati.

Inny kierunek reprezentował Dayanand Saraswati, założyciel Arya Samaj w 1875 roku. Uważał on Wedy za pierwotne i objawione źródło religii Indii. Odrzucał natomiast wiele elementów religijności puranicznej, w tym kult obrazów i część późniejszych rytuałów. W jego interpretacji należy wrócić do religii wedyjskiej, a nie traktować każdej popularnej praktyki jako równie dawnej i autorytatywnej.

Różnica między tradycją wedyjską a puraniczną jest tu istotna. Wedy wiążą się z hymnami, ofiarami i kosmicznym porządkiem, natomiast tradycje puraniczne rozwinęły rozbudowane opowieści o bóstwach, wcieleniach, świątyniach i praktykach kultowych. Współczesne określanie obu obszarów jednym mianem nie usuwa istniejących między nimi napięć ani sporów o to, co należy uznać za „pierwotne”.

Romila Thapar opisuje powstawanie takiej ujednoliconej konstrukcji jako „syndykowany hinduizm”. Termin ten wskazuje na proces łączenia rozmaitych tradycji w jedną publiczną tożsamość religijną. Poniższe zestawienie pokazuje zasadniczą różnicę między wcześniejszymi zastosowaniami pojęcia a jego nowoczesną kodyfikacją:

Nie oznacza to, że w XIX wieku powstały wszystkie idee łączone dziś z Sanatana Dharma. Powstał natomiast nowy sposób ich uporządkowania i publicznego przedstawiania. Wcześniejsza różnorodność została ujęta w bardziej jednolitą narrację, przydatną zarówno w sporach z misjonarzami, jak i w kształtowaniu nowoczesnej tożsamości zbiorowej.

Jak Sanatana Dharma jest rozumiana współcześnie?

Współcześnie określenie to może mieć kilka znaczeń. Dla części osób oznacza ponadczasową nazwę tradycji hinduistycznych i źródło zasad duchowych. Dla innych jest pojęciem związanym z konkretną wizją społeczeństwa, historii Indii i narodowej tożsamości. O znaczeniu decyduje więc nie tylko słownikowa definicja, lecz także to, kto używa terminu, w jakim środowisku i w jakim celu.

Szczególnie sporna pozostaje kwestia kasty. Niektóre interpretacje przedstawiają podział społeczny jako pierwotny, uporządkowany system obowiązków, inni badacze wskazują na jego historyczną zmienność oraz skutki hierarchii dziedziczonych. Współczesna debata musi uwzględniać fakt, że zasady równości i godności obywateli pozostają w napięciu z próbami uzasadniania nierówności jako „odwiecznego” porządku.

W ujęciu akademickim „wieczność” terminu nie oznacza, że jego znaczenie zawsze było takie samo. Przeciwnie, historia Sanatana Dharma pokazuje, jak dawne pojęcia otrzymują nowe funkcje w zmieniających się warunkach społecznych i politycznych.

Także współczesne Indie nie są jednolitą przestrzenią religijną ani kulturową. Różne regiony, wspólnoty i ruchy społeczne mają własne sposoby opisywania historii oraz tożsamości. Ramy określające Indie wyłącznie jako przestrzeń aryjską, hinduistyczną lub sanatani nie obejmują wszystkich tych doświadczeń.

Dlatego Sanatana Dharma najlepiej rozumieć jako pojęcie o dwóch warstwach. Pierwsza jest historyczna i opisowa: wskazuje na dawne użycia wyrażenia jako określenia trwałego ładu, właściwego postępowania lub normy społecznej. Druga jest nowoczesna i tożsamościowa: wiąże termin z próbą zdefiniowania jednolitej religii i wspólnoty w warunkach kolonializmu, reform społecznych oraz późniejszych sporów politycznych. Rozdzielenie tych warstw pozwala uniknąć zarówno uproszczenia „Sanatana Dharma to po prostu hinduizm”, jak i twierdzenia, że termin nie ma żadnych przednowoczesnych korzeni.