Totemizm – co to jest i na czym polega?

Totemizm to system wierzeń religijnych i organizacji społecznej oparty na przekonaniu o szczególnej więzi między grupą ludzi a totemem, najczęściej zwierzęciem, rośliną lub innym elementem przyrody. Totem jednoczył wspólnotę, wyrażał jej tożsamość i pomagał porządkować obraz świata.

Czym jest totemizm?

W ujęciu religioznawczym totemizm oznacza zespół wierzeń oparty na kulcie totemu. Termin pochodzi od francuskiego totémisme, utworzonego od słowa „totem”. Sam totem nie był jednak wyłącznie przedstawieniem zwierzęcia, rośliny czy przedmiotu. Oznaczał przede wszystkim relację łączącą określoną wspólnotę z istotą lub zjawiskiem uznawanym za święte.

Wierzenia totemiczne występowały w różnych społecznościach, szczególnie wśród ludów łowieckich. Nie tworzyły jednego, identycznego systemu obowiązującego wszędzie. Ich konkretne formy zależały od kultury, środowiska i organizacji danej grupy.

Na czym polegała więź grupy z totemem?

Totem mógł być postrzegany jako opiekun wspólnoty, jej przodek albo znak wspólnego pochodzenia. Grupa identyfikowała się z nim, a członkowie odczuwali wobec niego zobowiązania religijne i społeczne. Znaczenie totemu wykraczało więc poza prostą cześć oddawaną konkretnemu zwierzęciu lub roślinie.

Najważniejsze cechy tej relacji obejmowały:

• Sacrum i tabu – totem miał charakter święty, dlatego mogły obowiązywać zakazy dotyczące jego zabijania, spożywania, przedstawiania lub znieważania.
• Wspólnota pochodzenia – członkowie grupy mogli uważać, że łączy ich pokrewieństwo z totemem albo że wywodzą się od niego.
• Identyfikacja grupowa – totem działał jako znak rozpoznawczy wspólnoty i wzmacniał poczucie przynależności.
• Funkcja organizacyjna – związane z totemem nakazy, zakazy i obrzędy pomagały regulować relacje między członkami grupy.

W tym sensie totemizm był jednocześnie systemem religijnym i sposobem organizowania życia społecznego. Określał, z kim można zawierać małżeństwo, jakie obowiązki ma jednostka wobec wspólnoty oraz jak należy postępować wobec określonych elementów przyrody.

Totemizm jako sposób porządkowania świata

Totemizm pomagał łączyć porządek przyrodniczy z porządkiem społecznym. Poszczególne grupy mogły być związane z różnymi totemami, a różnice między nimi odpowiadały podziałom wewnątrz wspólnoty. Zwierzęta, rośliny i inne zjawiska natury stawały się wtedy częścią systemu nazw, reguł i relacji społecznych.

Nie chodziło zatem tylko o przekonanie, że człowieka łączy nadprzyrodzona więź z określonym zwierzęciem. Totemizm dostarczał także języka do opisywania świata. Pozwalał klasyfikować otoczenie, wyjaśniać pochodzenie grupy i porządkować relacje między jej członkami.

Do tego aspektu nawiązywał Claude Lévi-Strauss, analizując totemizm w kontekście klasyfikacji i tak zwanej „myśli nieoswojonej”. Według tego podejścia społeczności tradycyjne nie posługiwały się chaotycznym zbiorem wierzeń. Tworzyły uporządkowane systemy, w których podobieństwa i różnice występujące w przyrodzie pomagały wyrażać podziały oraz zależności społeczne.

Totemizmu nie należy więc utożsamiać ze współczesnym, potocznym użyciem słowa „totem” ani z samą symboliką zwierząt. Jego istotą była cała sieć wierzeń, zakazów, obrzędów i zasad organizujących wspólnotę oraz jej sposób rozumienia rzeczywistości.