Co oznacza święto Chanuka? Historia i tradycje obchodów

Chanuka to ośmiodniowe żydowskie święto świateł, upamiętniające zwycięstwo Machabeuszy, ponowne poświęcenie Świątyni Jerozolimskiej oraz cud oliwy. Nazwa święta oznacza „poświęcenie” albo „dedykację”.

Czym jest Chanuka i co oznacza jej nazwa?

Chanuka, nazywana także świętem świateł, rozpoczyna się 25. dnia miesiąca kislew i trwa osiem dni. W kalendarzu gregoriańskim przypada zwykle na przełom listopada i grudnia. Nie jest świętem wywodzącym się z Tory, lecz świętem historycznym związanym z wydarzeniami opisanymi w Księgach Machabejskich.

Hebrajskie słowo „chanuka” oznacza poświęcenie lub dedykację. Odnosi się do ponownego uświęcenia Świątyni Jerozolimskiej po jej odzyskaniu i oczyszczeniu. Określenie „święto świateł” nawiązuje natomiast do rytualnego zapalania świateł oraz opowieści o oliwie, która miała wystarczyć na jeden dzień, a paliła się przez osiem dni.

Dlaczego obchodzimy Chanukę?

Historia święta sięga II wieku p.n.e., gdy Judea znajdowała się pod panowaniem Seleucydów. Za rządów Antiocha IV Epifanesa Żydom narzucano elementy kultury helleńskiej i ograniczano praktykowanie judaizmu. Zakazy obejmowały między innymi studiowanie Tory oraz sprawowanie tradycyjnych obrzędów.

W 167 roku p.n.e. Świątynia Jerozolimska została przekształcona w miejsce kultu greckiego boga Zeusa. Dla społeczności żydowskiej było to szczególnie dotkliwe, ponieważ świątynia stanowiła centrum życia religijnego. Przeciwko tym działaniom wystąpił kapłan Matiasz, a po jego śmierci przywództwo nad powstaniem objął jego syn Juda, zwany Machabeuszem. Od jego przydomka pochodzi nazwa powstańców.

Machabeusze walczyli o możliwość zachowania własnej religii i obyczajów. Po zwycięstwie nad wojskami Seleucydów odzyskali Jerozolimę, usunęli z sanktuarium pogańskie symbole i ponownie poświęcili Świątynię. Właśnie to wydarzenie upamiętnia nazwa Chanuka.

Zgodnie z tradycją w świątyni należało podtrzymywać płomień menory, używając specjalnej oliwy. Po odzyskaniu sanktuarium znaleziono tylko jedno naczynie z oliwą, wystarczającą na jeden dzień. Mimo to kapłani zapalili światło. Oliwa miała wystarczyć na osiem dni, czyli do czasu przygotowania nowego zapasu. Ten cud stał się symbolicznym centrum święta i wyjaśnia, dlaczego Chanuka trwa właśnie osiem dni.

Światło oznacza tu nie tylko cud, lecz także nadzieję, odnowę i trwanie przy własnej wierze mimo przewagi przeciwnika. Chanuka przypomina, że działania podejmowane w obronie wolności religijnej mogą rozpocząć się nawet wtedy, gdy dostępne środki wydają się niewystarczające.

Jak obchodzi się Chanukę w domu?

Najważniejszym przedmiotem używanym podczas święta jest chanukija – dziewięcioramienny świecznik. Osiem ramion symbolizuje osiem dni cudu oliwy. Dziewiąte zajmuje szamasz, czyli „sługa”. To od jego płomienia zapala się pozostałe światła.

Świece zapala się wieczorem, zwykle po zachodzie słońca. Każdego dnia przybywa jedno światło, dzięki czemu płomień stopniowo rozjaśnia całe otoczenie. Rytuał przebiega według następującej zasady:

1. Pierwszego wieczoru umieszcza się w chanukiji jedną świecę oraz szamasza.
2. Drugiego wieczoru zapala się dwie świece, a następnie używa szamasza do zapalenia obu.
3. Każdego kolejnego dnia dodaje się jedno światło, zachowując tę samą kolejność zapalania.
4. Ósmego wieczoru płonie osiem świec wraz z szamaszem.

Nową świecę umieszcza się zazwyczaj po lewej stronie tych, które zapalano wcześniej, a ogień kieruje się od najnowszej do pozostałych. Chanukiję stawia się przy oknie lub w innym miejscu widocznym z zewnątrz. Jest to publiczne przypomnienie o cudzie i znaczeniu święta. Zapalaniu świateł towarzyszą błogosławieństwa, modlitwy i pieśni.

Potrawy, drejdel i inne zwyczaje

Wiele chanukowych zwyczajów odwołuje się do oliwy. Dlatego na świątecznych stołach pojawiają się potrawy smażone na oleju. Ich smak jest częścią rodzinnego świętowania, ale sam sposób przygotowania przypomina o cudzie, który nadaje obchodom ich symboliczny sens.

Do najczęściej kojarzonych z Chanuką zwyczajów należą:

• Sufganijot – smażone pączki, zwykle nadziewane konfiturą i posypywane cukrem pudrem.
• Latkes – placki ziemniaczane smażone na oleju.
• Drejdel – świąteczny bączek z czterema hebrajskimi literami: nun, gimel, hej i szin.
• Gelt – czekoladowe monety lub inne słodycze wręczane dzieciom podczas gry i święta.

Litery na drejdlu odnoszą się do słów „wielki cud był tam”, a w Izraelu do wariantu „wielki cud był tu”. Gra ma charakter losowy, a uczestnicy mogą używać jako stawki monet, słodyczy lub innych drobnych przedmiotów. W wielu rodzinach dzieci otrzymują również prezenty.

Jakie przesłanie niesie Chanuka?

Chanuka łączy pamięć o historycznym powstaniu z opowieścią o świetle, które pojawiło się mimo braku wystarczającej ilości oliwy. Jest świętem nadziei, wolności religijnej i odnowy. Przypomina o prawie do zachowania własnej wiary oraz o tym, że przeciwstawienie się zniewoleniu może wymagać wytrwałości, nawet gdy szanse wydają się niewielkie.

Jej przesłanie można ująć prosto: trzeba podjąć dobre działanie, nawet jeśli na początku ma się do dyspozycji niewiele. Kolejne zapalane światła pokazują, że nadzieja może rosnąć stopniowo, dzień po dniu.