Co oznacza święto Samhain i jaka jest jego historia?

Samhain było celtyckim świętem końca lata, zakończenia żniw oraz początku zimy i nowego roku. Obchodzono je najczęściej w nocy z 31 października na 1 listopada. Nie było jednak po prostu „dawnym Halloween” – współczesne Halloween ukształtowało się znacznie później, pod wpływem chrześcijaństwa, migracji i kultury masowej.

Czym było święto Samhain?

Nazwa Samhain pochodzi najprawdopodobniej od staroirlandzkich form samain, samhainn lub samhuinn, wiązanych ze znaczeniem „koniec lata”. Święto wyznaczało przejście od jasnej części roku do zimy, nazywanej niekiedy ciemniejszą połową roku.

Dla społeczności rolniczych i pasterskich był to ważny moment organizacyjny. Kończyły się ostatnie prace polowe, sprowadzano bydło z pastwisk, a część zwierząt zabijano, aby zgromadzić zapasy na zimę. Samhain miało więc wymiar bardzo konkretny: oznaczało zamknięcie sezonu gospodarczego i przygotowanie wspólnoty na trudniejsze miesiące.

W części przekazów święto przedstawiane jest także jako początek celtyckiego roku. Nie wszystkie informacje o jego przebiegu są jednak równie dobrze potwierdzone. Wiedza o Samhain pochodzi między innymi z późniejszych źródeł irlandzkich, zapisów folklorystycznych i opracowań historycznych, dlatego szczegółowe opisy rytuałów należy traktować ostrożnie.

Rytuały i wierzenia związane z Samhain

W wierzeniach Celtów noc Samhain była czasem granicznym. Sądzono, że granica między światem ludzi a zaświatami staje się wtedy łatwiejsza do przekroczenia. Zmarli, a także inne istoty obecne w mitologicznych wyobrażeniach, mogli pojawiać się w świecie żywych. Nie oznaczało to wyłącznie lęku. Przodków otaczano szacunkiem, a obrzędy miały zapewnić społeczności ochronę i pomyślność.

Ogień pełnił w tych obchodach szczególną funkcję. W niektórych rekonstrukcjach opisuje się wygaszanie domowych palenisk, a następnie rozpalanie wspólnego, rytualnego ognia przez druidów. Nowy płomień mógł symbolizować początek kolejnego cyklu, ochronę oraz odnowienie życia wspólnoty.

Najczęściej przypisywane Samhain praktyki obejmowały:

• Wygaszanie domowych ogni – symboliczne zakończenie starego roku oraz przygotowanie do ponownego rozpalenia palenisk.
• Rozpalanie wspólnego ognia – czynność wiązana z obrzędową rolą druidów i odnowieniem ochrony nad społecznością.
• Składanie darów – żywność i inne ofiary miały zjednać przychylność bóstw, przodków lub istot z zaświatów.
• Przygotowanie zapasów – ubój części bydła i zakończenie zbiorów odpowiadały realnym potrzebom nadchodzącej zimy.
• Maskowanie się – według późniejszych przekazów przebrania miały chronić ludzi przed rozpoznaniem przez nieprzyjazne duchy.

Nie każdy szczegół popularnych opowieści można uznać za pewny fakt historyczny. Motywy krwawych ofiar, demonów czy konkretnych bóstw, takich jak Crom Cruach, pojawiają się głównie w późniejszych przekazach i legendach. Należy oddzielać je od lepiej poświadczonych informacji o końcu żniw, zmianie pór roku i znaczeniu ognia.

Uwaga eksperta: współczesne Halloween nie jest bezpośrednim odtworzeniem celtyckiego Samhain. Łączy odległe motywy celtyckie z chrześcijańskim kalendarzem, lokalnymi zwyczajami irlandzkimi i szkockimi oraz kulturą popularną, która rozwinęła się przede wszystkim w Stanach Zjednoczonych.

Jak Samhain stało się Halloween?

Związek między Samhain a Halloween powstawał stopniowo. W procesie chrystianizacji Europy daty i zwyczaje związane z przełomem października i listopada zaczęły sąsiadować z uroczystością Wszystkich Świętych. Papież Grzegorz III ustanowił 1 listopada dniem poświęconym wszystkim świętym, a w średniowieczu rozwinęły się także obchody Wspomnienia Wszystkich Wiernych Zmarłych.

Angielska nazwa Halloween pochodzi od wyrażenia All Hallows’ Eve, czyli wigilii Wszystkich Świętych. Nie oznacza to jednak, że chrześcijańska uroczystość była prostym przemianowaniem Samhain. Oba porządki kulturowe przez wieki oddziaływały na siebie, a dawne zwyczaje zmieniały znaczenie i formę.

W XIX wieku irlandzcy i szkoccy emigranci przenieśli część tradycji na teren Ameryki Północnej. Tam obchody mieszały się z lokalnymi zwyczajami, przyjmowały świecki charakter i stopniowo zmieniały się w święto zabawy. W XX wieku popularność zyskały przyjęcia kostiumowe, parady, dekoracje oraz zwyczaj chodzenia po domach po słodycze. Halloween stało się także produktem kultury masowej.

Dlatego stwierdzenie, że Halloween i Samhain są tym samym świętem, jest uproszczeniem. Halloween ma pewne odległe związki z celtyckim świętem, ale jego współczesna forma powstała w wyniku wielu przemian historycznych.

Samhain w celtyckim kalendarzu

Samhain było jednym z czterech głównych świąt wyznaczających rytm celtyckiego roku. Ich daty wiązały się z cyklem rolniczym, pasterskim oraz zmianami pór roku:

• Samhain – około 1 listopada, początek zimy i zakończenie sezonu żniw.
• Imbolc – około 1 lutego, święto związane z zapowiedzią wiosny.
• Beltane – około 1 maja, początek lata i wypędzanie bydła na pastwiska.
• Lughnasadh – około 1 sierpnia, czas pierwszych zbiorów i święto plonów.

W tym układzie Samhain i Beltane tworzyły przeciwstawne punkty roku. Pierwsze oznaczało zejście w okres zimna i ciemności, drugie – rozpoczęcie cieplejszej, jaśniejszej części cyklu.

Samhain było więc przede wszystkim świętem przejścia – od lata do zimy, od starego roku do nowego oraz od sezonu pracy na polach i pastwiskach do czasu zamknięcia we wspólnocie. Halloween zachowało niektóre motywy tego przejścia, lecz stało się odrębnym, współczesnym zjawiskiem kulturowym.