Co to jest święto Lughnasadh? Historia i tradycje obchodów

Lughnasadh, wymawiane mniej więcej „lu-na-sa”, to celtyckie święto przypadające 1 sierpnia. Oznaczało początek żniw, dziękczynienie za pierwsze plony i przejście od lata ku jesieni. Wraz z chrystianizacją część jego zwyczajów połączono z obchodami Lammas, czyli „mszy chleba”.

Czym jest święto Lughnasadh?

Lughnasadh należało do czterech najważniejszych świąt tradycyjnego kalendarza gaelickiego. Obchodzono je 1 sierpnia, mniej więcej w połowie drogi między przesileniem letnim a równonocą jesienną. W tym układzie wyznaczało początek jesieni, choć przyrodniczo nadal przypadało na pełnię lata.

Święto wiązano z Lughiem, ważnym bogiem celtyckim, oraz Tailtiu, jego przybraną matką. Według irlandzkiej tradycji Lugh ustanowił uroczystości ku jej czci. W Tailtiu, utożsamianym ze współczesnym Teltown w hrabstwie Meath, organizowano uczty, igrzyska i wielki jarmark.

W kalendarzu gaelickim Lughnasadh tworzyło jeden z czterech głównych punktów roku:

• Imbolc przypadał na początek lutego i wiązał się z pierwszymi oznakami wiosny.
• Beltane obchodzono na początku maja, jako święto początku letniej części roku.
• Lughnasadh przypadało 1 sierpnia i otwierało okres żniw.
• Samhain przypadało na przełom października i listopada, wyznaczając początek zimy.

Skąd pochodzą nazwy Lughnasadh i Lammas?

Nazwa Lughnasadh odnosi się do Lugha i tradycji uroczystości ku czci Tailtiu. W języku irlandzkim spotyka się także formę Lúnasa, a w szkockim gaelickim między innymi Lùnastal i Lunasda. Różne warianty pokazują, że święto zachowało się w wielu częściach świata gaelickiego.

Określenie Lammas ma inne pochodzenie. Wywodzi się od staroangielskiego hlaf-maesse, tłumaczonego jako „msza chleba” lub „msza bochenka”. W chrześcijańskiej adaptacji 1 sierpnia przynoszono do kościoła chleb upieczony z pierwszego zebraneo zboża. Nie oznacza to jednak, że Lughnasadh i Lammas były od początku identycznymi świętami:

• Lughnasadh to celtycka nazwa święta związanego z Lughiem, Tailtiu, żniwami i zgromadzeniami społecznymi.
• Lammas to chrześcijańskie określenie dnia, którego centralnym symbolem stał się chleb z nowych zbóż.
• Lúnasa to irlandzka forma nazwy używana również współcześnie dla początku sierpnia.

W średniowieczu obchody zostały częściowo włączone w kalendarz kościelny, ale wiele dawnych elementów przetrwało w folklorze, nazwach jarmarków i lokalnych zwyczajach.

Jak obchodzono Lughnasadh?

Najważniejszy był agrarny sens święta. Pierwsze zebrane kłosy oznaczały początek okresu, od którego zależało przetrwanie społeczności przez zimę. Zboże nie było tylko towarem, lecz podstawą chleba, paszy i przyszłorocznego zasiewu. Dlatego dziękczynienie za plony miało jednocześnie wymiar religijny, gospodarczy i społeczny.

Dawne obchody można przedstawić jako ciąg powiązanych działań:

1. Uroczyście ścinano pierwsze kłosy, traktując je jako znak rozpoczęcia żniw.
2. Z nowego ziarna wypiekano pierwszy bochenek i dzielono się nim podczas wspólnego posiłku.
3. Organizowano jarmark, na którym handlowano, zawierano umowy i spotykano mieszkańców różnych osad.
4. Urządzano zawody, wyścigi, zapasy oraz inne gry sprawnościowe, często łączone z pamięcią o Tailtiu.
5. Wieczorem spotykano się przy ucztach, muzyce i ogniskach, a w niektórych regionach wykonywano obrzędy ochronne.

Jarmarki lammasowe miały znaczenie większe niż zwykły handel. Były miejscem zawierania kontraktów, poszukiwania pracowników sezonowych, nawiązywania relacji i rozstrzygania spraw wspólnoty. W tradycji szkockiej wspomina się także o handfasting, czyli czasowych związkach zawieranych na rok i jeden dzień. Po tym czasie para mogła potwierdzić związek albo się rozstać. Zwyczaj ten nie miał jednolitego statusu prawnego i z czasem był krytykowany przez duchowieństwo.

W niektórych regionach ważną rolę odgrywały zwierzęta gospodarskie. W szkockich społecznościach pasterskich wykonywano obrzędy ochronne nad bydłem, między innymi okadzanie i znakowanie zwierząt. Praktykę tę określano jako saining. Jej celem miało być zapewnienie stadom zdrowia w okresie żniw i nadchodzących miesięcy.

W folklorze szkockim zachował się również motyw Cailleach, Starej Kobiety utożsamianej z duchem urodzaju. Miano ją wiązać z ostatnimi nieskoszonymi kłosami. Z ich resztek tworzono słomianą kukłę, znaną jako corn doll, która symbolizowała ducha plonów i ciągłość wegetacji.

Najważniejszym symbolem Lughnasadh nie była sama uczta, lecz pierwszy chleb – materialny znak, że praca na polu przyniosła pożywienie całej wspólnocie.

Lughnasadh a polskie dożynki

Lughnasadh przypomina polskie dożynki przede wszystkim funkcją, nie pochodzeniem. W obu tradycjach pojawia się dziękczynienie za plony, wspólna uczta, symbolika zboża i troska o pomyślność następnego cyklu rolniczego. Podobny jest także motyw ostatniego snopa lub ostatnich kłosów, którym przypisywano szczególną siłę życiową.

Różnica dotyczy przede wszystkim czasu i kontekstu kulturowego. Lughnasadh przypadało 1 sierpnia i oznaczało początek żniw lub zbiór pierwszych zbóż. Dożynki odbywały się po zakończeniu głównych prac polowych, zwykle pod koniec lata albo na początku jesieni, często w okolicach wrześniowej równonocy.

Nie ma podstaw, by traktować dożynki jako zapożyczenie z tradycji celtyckiej. Celtowie i Słowianie rozwijali własne obrzędy w odmiennych środowiskach historycznych. Podobieństwa wynikają raczej z uniwersalnego cyklu agrarnego: siewu, wzrostu, żniw, magazynowania zapasów i oczekiwania na kolejny sezon.

Współcześnie nazwa Lughnasadh pojawia się także w ruchach neopogańskich, ale jest to współczesna forma interpretacji dawnej tradycji. Historyczne święto było przede wszystkim wydarzeniem rolniczym i społecznym, związanym z pierwszymi zbiorami, handlem, zawodami oraz wspólnym posiłkiem.

Lughnasadh można więc rozumieć jako celtycki próg między latem a jesienią. Łączyło pamięć o Tailtiu, cześć oddawaną Lughowi, radość z pierwszych zbiorów i bardzo konkretne sprawy codzienne: chleb, handel, pracę, ochronę stad oraz relacje między ludźmi.