Jak powstał świat w mitologii Indian?

W mitologii rdzennych ludów Ameryki Północnej nie ma jednego mitu wyjaśniającego powstanie świata. W zależności od tradycji ląd wyłania się z pierwotnych wód, świat zostaje ukształtowany przez stwórcę lub powstaje dzięki pieśni, myśli i pomocy zwierząt. Wspólnym motywem wielu opowieści jest harmonia między ludźmi, zwierzętami i przyrodą.

Indianie a mieszkańcy Indii – skąd bierze się pomyłka?

W tym temacie trzeba rozdzielić dwa podobnie brzmiące określenia. Słowo „Indianie” odnosi się w języku polskim do rdzennych mieszkańców obu Ameryk, natomiast mieszkańcy Indii są nazywani Hindusami lub po prostu obywatelami Indii. Ich tradycje religijne i mity kosmogoniczne należą do odrębnych kręgów kulturowych.

Ten artykuł dotyczy wierzeń rdzennych ludów Ameryki Północnej. Nie opisuje mitologii hinduistycznej, w której pojawiają się między innymi Wisznu, Brahma i cykl yuga. Nie należy też mówić o jednym „indiańskim micie stworzenia”, ponieważ poszczególne narody miały własne języki, obrzędy i opowieści przekazywane ustnie.

Jakie motywy powtarzają się w mitach o stworzeniu?

Opowieści różnych ludów Ameryki Północnej znacznie się od siebie różnią, ale w wielu z nich powracają podobne obrazy. Stworzenie świata nie jest wyłącznie jednorazowym działaniem odległego boga. Często uczestniczą w nim zwierzęta, siły natury oraz istoty duchowe, a powstanie lądu wiąże się z wodą, ziemią i porządkiem kosmicznym.

W części tradycji pojawia się Wielki Duch albo inna najwyższa siła sprawcza. Nie zawsze oznacza to jednak jedną, identycznie pojmowaną postać. Nazwa ta bywa używana jako ogólne określenie duchowej mocy, dlatego nie można przypisywać jej wszystkich ludom rdzennym Ameryki.

Najczęściej spotykane motywy kosmogoniczne to:

• Stwórca lub siła duchowa – porządkuje pierwotny chaos i nadaje kształt światu.
• Wyłonienie lądu z wód – ziemia może zostać wydobyta z głębin przez zwierzęta pomagające stwórcy.
• Pieśń, słowo albo myśl – w niektórych opowieściach świat powstaje dzięki duchowej mocy głosu, wyobraźni lub działania.
• Udział zwierząt – zwierzęta nie są tylko elementami stworzonego świata, lecz aktywnymi pomocnikami i posiadaczami szczególnej wiedzy.

Motyw wydobywania ziemi z wody jest szczególnie charakterystyczny dla części opowieści ludów zamieszkujących obszary związane z jeziorami i rzekami. W takich mitach zwierzęta nurkują do głębin, aby przynieść odrobinę mułu. Z tej niewielkiej ilości ziemi powstaje później ląd. Nie jest to jednak uniwersalna wersja kosmogonii wszystkich rdzennych narodów Ameryki Północnej.

Czy istnieje jeden indiański mit stworzenia?

Nie. Określenie „mitologia Indian” obejmuje bardzo wiele odrębnych tradycji. Opowieści Irokezów nie są tym samym co mity Nawaho, a przekazy ludów zamieszkujących prerie różnią się od wierzeń społeczności żyjących na północno-zachodnim wybrzeżu. Różnice wynikały między innymi z lokalnego środowiska, historii danego narodu i sposobu przekazywania wiedzy.

W jednych opowieściach świat istnieje już wcześniej, a zadaniem istot duchowych jest uporządkowanie go i uczynienie go zdatnym do życia. W innych kosmos przechodzi kolejne etapy powstawania, a ludzie wydostają się z podziemnych krain. Jeszcze inne historie skupiają się na ukształtowaniu lądu, ustanowieniu pór roku lub rozdzieleniu światła i ciemności.

Także rola zwierząt nie jest wszędzie taka sama. Żółw może symbolizować stabilność świata, ptak może przenosić wiadomość między sferami, a wilk, kruk lub kojot może działać jako pomocnik, nauczyciel albo trickster. Znaczenie konkretnego zwierzęcia należy zawsze wiązać z tradycją określonego narodu, zamiast tworzyć jeden ogólny katalog „indiańskiej symboliki”.

Różnorodność tę dobrze pokazują przykładowe różnice między tradycjami:

• W niektórych mitach początek świata wiąże się z wodą i wydobyciem ziemi z głębin.
• W innych najważniejsza jest wędrówka ludzi między kolejnymi poziomami kosmosu.
• Część opowieści przedstawia stworzenie jako działanie jednej mocy, a część jako współpracę wielu istot.
• W zależności od środowiska większe znaczenie mogą mieć zwierzęta wodne, ptaki, żółwie lub drapieżniki.

Wiele z tych historii przez stulecia przekazywano ustnie. Ich wersje mogły zmieniać się zależnie od narratora, miejsca i sytuacji obrzędowej. Z tego powodu spisany wariant nie zawsze powinien być traktowany jako jedyna, ostateczna wersja opowieści.

Jaką rolę odgrywa człowiek?

W licznych mitach człowiek pojawia się dopiero po ustanowieniu świata zwierząt, roślin, wód i nieba. Jest więc często ostatnim ogniwem stworzenia. Nie trafia do pustej przestrzeni, którą może dowolnie urządzić, lecz do świata już uporządkowanego i pełnego życia. Musi nauczyć się w nim funkcjonować.

To położenie wpływa na sposób przedstawiania ludzkiej odpowiedzialności. Człowiek nie jest wyłącznie władcą przyrody. Zależy od zwierząt, roślin, pogody i wody, a jego działania mogą zachwiać równowagą całej wspólnoty. Polowanie, korzystanie z roślin czy przygotowanie pożywienia wiąże się z obowiązkiem szacunku i wdzięczności.

W wielu tradycjach człowiek nie znajduje się poza naturą ani ponad nią. Jest jej częścią i ma nauczyć się żyć w świecie, który istniał przed nim.

Dlatego kosmogonia pełni nie tylko funkcję opowieści o początku. Wyjaśnia także, jak należy postępować. Przypomina, że przetrwanie ludzi zależy od zachowania relacji z innymi istotami oraz od przestrzegania zasad wyznaczających równowagę między braniem a dawaniem.

Najtrafniejsza odpowiedź na pytanie, jak powstał świat w mitologii Indian, brzmi więc: na wiele różnych sposobów, zależnie od konkretnej tradycji. Powracają w nich obrazy wody, ziemi, zwierząt, stwórczej mocy i harmonii, ale nie tworzą jednego, wspólnego mitu dla wszystkich rdzennych ludów Ameryki Północnej.