Judgment of Anubis – co oznacza ten mit w starożytnym Egipcie?

„Judgment of Anubis” to popularne, choć nieprecyzyjne określenie egipskiego sądu zmarłych, znanego przede wszystkim jako ważenie serca. W tej scenie serce człowieka porównywano z piórem Maat, symbolizującym prawdę, sprawiedliwość i porządek świata. Anubis prowadził zmarłego i obsługiwał wagę, natomiast ostatecznym sędzią był Ozyrys. Nie chodzi więc o współczesną kartę kolekcjonerską, lecz o jeden z najważniejszych motywów egipskich wierzeń dotyczących życia po śmierci.

Na czym polegało ważenie serca?

Według wierzeń starożytnych Egipcjan po śmierci człowiek trafiał do zaświatów, gdzie musiał przejść próbę decydującą o dalszym losie. Ceremonia odbywała się w Sali Dwóch Prawd. Zmarły stawał przed boskim trybunałem, a jego serce kładziono na jednej szali wagi. Na drugiej umieszczano pióro Maat.

Serce nie było dla Egipcjan wyłącznie organem ciała. Ib, czyli serce rozumiane jako centrum uczuć, myśli, pamięci i charakteru, przechowywało ślad całego życia człowieka. Dlatego próba nie dotyczyła pojedynczego czynu, lecz zgodności jego postępowania z zasadą Maat.

W przedstawieniach grobowych i w Księdze Umarłych przy sądzie pojawiają się najważniejsze postacie związane z ceremonią:

• Anubis – bóg związany z mumifikacją, opieką nad zmarłymi i przeprowadzaniem ich przez krainę umarłych. To on prowadził zmarłego oraz nadzorował działanie wagi.
• Maat – zasada prawdy, ładu, sprawiedliwości i harmonii, symbolizowana przez pióro położone na drugiej szali.
• Thot – bóg pisma i wiedzy, który zapisywał wynik sądu.
• Ammit – „Pożeraczka”, istota o cechach krokodyla, lwa i hipopotama. Czekała na serca tych, którzy nie przechodzili próby.
• Ozyrys – władca zmarłych i najwyższy sędzia przewodniczący całemu postępowaniu.

Co oznaczała Maat?

Maat nie była jedynie odpowiednikiem osobistej dobroci ani prostym zestawem zakazów. Obejmowała cały porządek świata: prawdę w relacjach z innymi, sprawiedliwość, właściwe wykonywanie obowiązków oraz harmonię między ludźmi, bogami i naturą. Egipcjanin miał żyć tak, aby nie naruszać tego porządku.

W tym sensie sąd zmarłych nie przypominał wyłącznie oceny przestrzegania określonych przykazań. Ważono całe życie człowieka, a serce symbolicznie ujawniało jego czyny, intencje i moralną kondycję. Gdy serce pozostawało w równowadze z piórem Maat, zmarły mógł zostać uznany za godnego dalszego istnienia.

Jeśli serce okazywało się „cięższe” od pióra, oznaczało to, że człowiek nie żył zgodnie z Maat. W takim przypadku Ammit pożerała serce. Nie była to kara w rozumieniu wiecznych tortur, lecz utrata możliwości dalszego istnienia po śmierci. Zmarły nie mógł dołączyć do błogosławionych i osiągnąć życia wiecznego.

Osoba, która przechodziła próbę, mogła wejść do krainy szczęśliwych zmarłych, często określanej jako Aaru. Sąd był więc warunkiem osiągnięcia nieśmiertelności, a nie tylko symbolicznym epizodem w podróży duszy.

Dlaczego mówi się „sąd Anubisa”?

Nazwa „Judgment of Anubis” utrwaliła się dlatego, że Anubis jest najbardziej rozpoznawalną postacią przedstawianą przy wadze. Jego rola była jednak inna niż rola Ozyrysa. Anubis działał jako przewodnik zmarłego i mistrz wagi, podczas gdy Ozyrys sprawował władzę nad światem umarłych i wydawał ostateczny wyrok.

Dokładniejszym określeniem jest więc sąd Ozyrysa albo ważenie serca. Warto zachować to rozróżnienie, ponieważ pokazuje ono, że egipska scena sądu była działaniem całego boskiego trybunału, a nie pojedynczym osądem dokonanym przez Anubisa.

Mit o ważeniu serca przedstawiał śmierć jako przejście podlegające zasadom prawdy i kosmicznego ładu. Anubis otwierał drogę do sądu, Thot zapisywał jego wynik, Ozyrys przewodniczył, a Maat wyznaczała miarę, według której oceniano ludzkie życie.