Matki Boskiej Zielnej – co to za święto?

Matka Boska Zielna to ludowa nazwa uroczystości Wniebowzięcia Najświętszej Maryi Panny, obchodzonej 15 sierpnia. Dla katolików jest to święto nakazane, a w polskiej tradycji także dzień dziękczynienia za plony, połączony ze święceniem bukietów z ziół, zbóż, kwiatów, owoców i warzyw.

Co świętuje się 15 sierpnia?

W kalendarzu liturgicznym 15 sierpnia przypada uroczystość Wniebowzięcia Najświętszej Maryi Panny. Kościół katolicki naucza, że po zakończeniu ziemskiego życia Maryja została wzięta do nieba z duszą i ciałem. Nie chodzi więc o osobne święto ziół, lecz o ludową nazwę tej samej uroczystości maryjnej.

Wniebowzięcie NMP jest jednym ze świąt nakazanych. Oznacza to, że wierni Kościoła katolickiego są zobowiązani do udziału we Mszy Świętej, podobnie jak w niedziele i inne wskazane uroczystości. Dogmat o Wniebowzięciu ogłosił papież Pius XII w 1950 roku w konstytucji apostolskiej Munificentissimus Deus.

Skąd wzięła się nazwa Matka Boska Zielna?

Określenie „Zielna” pochodzi od zwyczaju święcenia roślin przynoszonych do kościoła. W polskiej kulturze wiejskiej 15 sierpnia przypadało na czas dojrzewania zbóż, owoców i warzyw oraz końcowy etap żniw. Bukiet był więc zarówno znakiem religijnej pobożności, jak i podziękowaniem za to, co wyrosło na polu, w ogrodzie i na łące.

Z uroczystością łączy się legenda o grobie Maryi. Według jednej z jej wersji apostołowie, otworzywszy grób trzy dni po śmierci Matki Jezusa, nie znaleźli w nim ciała, lecz kwiaty i zioła. Opowieść ta tłumaczy ludowy zwyczaj święcenia roślin. Nie jest jednak treścią dogmatu o Wniebowzięciu, lecz elementem tradycji i religijnej wyobraźni.

Wiązanki nazywano w różnych regionach między innymi zielem, równianką, ograbką, rózgą, kępką lub ruchlą. Ich skład zależał od lokalnych upraw, dzikiej roślinności i rodzinnego zwyczaju. Czasem rośliny przynoszono nie w bukiecie, ale w koszyku.

W tradycyjnej wiązance mogły znaleźć się:

• Zboża – pszenica, żyto, jęczmień i owies, kojarzone z urodzajem, chlebem i dostatkiem.
• Zioła – między innymi mięta, rumianek, macierzanka, dziurawiec, bylica, piołun i wrotycz, symbolizujące zdrowie oraz pożytek płynący z roślin.
• Owoce i warzywa – jabłka, orzechy, marchew, groch, bób, makówki, a w niektórych miejscach także inne płody ziemi.
• Kwiaty – polne i ogrodowe, dodawane dla ozdoby oraz jako znak piękna i pełni lata.

Nie istniał jeden obowiązujący wzór bukietu. Konkretne gatunki różniły się nawet między sąsiednimi miejscowościami. W źródłach etnograficznych odnotowuje się też, że tradycyjnie pomijano rośliny pastewne, takie jak wyka, łubin, koniczyna czy lucerna. Gotową wiązankę wiązano wstążką albo lipowym łykiem.

Jaką rolę pełniły poświęcone bukiety?

Święcenie roślin wyrażało wdzięczność za zbiory i nadzieję na pomyślny kolejny rok. Zwyczaj łączył wymiar religijny z rytmem prac gospodarskich. W wielu miejscach 15 sierpnia kojarzono z końcem żniw, choć dożynki mogły odbywać się także w innym terminie.

W dawnej kulturze ludowej poświęconemu zielu przypisywano funkcję apotropeiczną, czyli ochronną. Nie oznacza to potwierdzonego działania nadprzyrodzonego, lecz opis historycznych przekonań. Bukiety przechowywano za obrazami religijnymi, nad drzwiami, na strychach, w stodołach i oborach. Wierzono, że chronią dom, ludzi, zwierzęta i plony przed nieszczęściami, burzą, szkodnikami oraz chorobami.

Ziarno wykruszone z poświęconych kłosów bywało dodawane do pierwszego siewu. Ziołami okadzano izby i pomieszczenia gospodarskie, a wybranych roślin używano w domowych naparach lub praktykach leczniczych. Stary bukiet traktowano z szacunkiem. Zamiast wyrzucać go do śmieci, spalano go, podobnie jak zużyte przedmioty religijne.

Jak nazywa się to święto w innych krajach?

Połączenie uroczystości maryjnej z dziękczynieniem za plony występuje także poza Polską. Lokalne nazwy podkreślają rośliny szczególnie ważne dla danej społeczności i krajobrazu rolniczego:

Różnice w nazwach nie zmieniają religijnego centrum uroczystości, którym pozostaje Wniebowzięcie Maryi. Pokazują natomiast, jak lokalne społeczności wiązały święto z własnym rolnictwem, roślinnością i porą zbiorów.

Co oznacza 15 sierpnia dzisiaj?

Współcześnie 15 sierpnia łączy trzy porządki. Jest uroczystością kościelną, dniem pamięci o pracy rolników i plonach, a także świętem państwowym. Tego dnia obchodzone jest Święto Wojska Polskiego, ustanowione dla upamiętnienia zwycięstwa w Bitwie Warszawskiej w 1920 roku.

Z tego powodu 15 sierpnia jest w Polsce dniem ustawowo wolnym od pracy. W parafiach nadal święci się bukiety, a w wielu miejscowościach organizuje się procesje, festyny, lokalne dożynki i wydarzenia przygotowywane przez wspólnoty wiejskie, w tym Koła Gospodyń Wiejskich. W Kalwarii Zebrzydowskiej odbywają się uroczystości związane z inscenizacją Zaśnięcia i Wniebowzięcia Maryi.

Matka Boska Zielna nie jest więc nazwą odrębnego dogmatu ani osobnego święta obok Wniebowzięcia NMP. To polskie, ludowe określenie uroczystości 15 sierpnia, w którym nauczanie Kościoła spotyka się z dawnym rytmem rolniczym, wdzięcznością za plony i pamięcią o zwyczajach przekazywanych przez kolejne pokolenia.