Czy Horus zmartwychwstał? Analiza mitologii egipskiej

Nie. Horus nie zmartwychwstał. W zachowanych egipskich tekstach i przedstawieniach nie ma wiarygodnych dowodów, że Horus został ukrzyżowany, umarł, pochowano go, a następnie powrócił do życia po trzech dniach. Taki opis jest współczesnym tworem popkultury, często powtarzanym w teoriach przedstawiających Horusa jako „egipskiego Jezusa”.

Kim był Horus w mitologii egipskiej?

Odpowiedź komplikuje fakt, że starożytni Egipcjanie nie posługiwali się jednym, zamkniętym życiorysem Horusa. Imię to odnosiło się do kilku powiązanych postaci i aspektów boskości. Występuje między innymi Horus Starszy, związany z niebem i porządkiem kosmicznym, oraz Horus, syn Izydy i Ozyrysa, który walczy z Setem o dziedzictwo po ojcu.

Horus był także religijnym obrazem żyjącego faraona. Po śmierci władca łączył się symbolicznie z Ozyrysem, bogiem zmarłych i zaświatów. To rozróżnienie ma znaczenie, ponieważ popularne zestawienia mieszają role obu bóstw i przypisują Horusowi wydarzenia należące do mitu o Ozyrysie.

Uwaga egiptologiczna: egipskie mity nie tworzą jednej, spójnej biografii bogów. Ich wersje zmieniały się zależnie od epoki, ośrodka kultu i funkcji przypisywanej danemu bóstwu.

Nie należy też traktować Horusa wyłącznie jak bohatera opowieści historycznej. Bóstwa egipskie wyrażały idee związane między innymi z władzą, niebem, płodnością, śmiercią i odrodzeniem. Ich cechy mogły się nakładać, a niektóre postacie łączono ze sobą w ramach synkretyzmu religijnego.

Śmierć i odrodzenie dotyczą przede wszystkim Ozyrysa

Najważniejszym egipskim mitem o śmierci i odrodzeniu jest opowieść o Ozyrysie. Według jej najbardziej znanego schematu Set zamordował swojego brata, a Izyda odnalazła i złożyła fragmenty jego ciała. Dzięki działaniu bogów Ozyrys odzyskał życie, lecz nie powrócił do zwykłego świata jako żyjący człowiek. Został władcą zaświatów.

Horus jest w tej historii przede wszystkim synem Ozyrysa i Izydy. Dorasta, staje do walki z Setem i występuje jako prawowity następca ojca. Nie jest jednak bóstwem, które umiera i zmartwychwstaje w sposób przypisywany Jezusowi w chrześcijańskiej tradycji.

W niektórych opowieściach młody Horus zostaje ciężko poraniony lub zatruty, między innymi przez ukąszenie skorpiona. Teksty magiczno-lecznicze opisują jego uzdrowienie przez bogów. Nie oznacza to jednak zmartwychwstania. Choroba, utrata przytomności albo stan bliski śmierci nie są tym samym co śmierć i powrót zmarłego do życia.

Horus w mitologii a Horus w popkulturze

Najczęściej powtarzane internetowe porównania przypisują Horusowi wydarzenia, których nie potwierdzają źródła egipskie. Zestawienie najważniejszych tez wygląda następująco:

Szczególnie często pojawia się argument oparty na wizerunkach Horusa z rozpostartymi ramionami. Taka poza sama w sobie nie świadczy jednak o ukrzyżowaniu. Podobnie przedstawienie bóstwa z symbolem życia nie jest dowodem na śmierć na krzyżu.

Nie potwierdza tej teorii także historia ze stel leczniczych, w tym ze Steli Metternicha. Opisuje ona młodego Horusa dotkniętego przez truciznę i uzdrowionego dzięki działaniu bogów oraz zaklęć. Współczesne przekłady i opracowania zwykle mówią o ciężkiej chorobie, zranieniu lub nieprzytomności, a nie o śmierci i wskrzeszeniu.

Dlaczego Horusa porównuje się do Jezusa?

Takie porównania wynikają najczęściej z wybierania pojedynczych podobieństw przy jednoczesnym pomijaniu różnic. Motywy zagrożonego dziecka, boskiego pochodzenia, walki dobra ze złem czy uzdrawiania występują w wielu tradycjach. Sama obecność podobnego motywu nie dowodzi, że opowieści mają wspólne źródło ani że jedna postać jest kopią drugiej.

Ważny jest też kontekst. Horus nie był nauczycielem wędrującym z dwunastoma uczniami, nie miał opowieści o chrzcie przez Anupa i nie został ukrzyżowany przez Seta. Anubis był bóstwem związanym między innymi z mumifikacją i opieką nad zmarłymi, a nie egipskim odpowiednikiem Jana Chrzciciela.

Popularny film Zeitgeist spopularyzował wiele takich paraleli, lecz jego zestawienia nie odzwierciedlają rzetelnej egiptologii. Powtarzane w nim elementy, takie jak narodziny 25 grudnia, dwunastu uczniów, ukrzyżowanie i zmartwychwstanie Horusa, nie znajdują potwierdzenia w źródłach staroegipskich.

Synkretyzm rzeczywiście był częścią religii egipskiej. Bogów łączono, utożsamiano i interpretowano na nowo. Nie oznacza to jednak, że każda późniejsza religia jest prostą kopią wcześniejszej. Aby wykazać zależność, trzeba porównać daty, teksty, język, funkcje bóstw i historyczny sposób przekazywania motywów, a nie tylko podobieństwo kilku haseł.

Gdzie szukać rzetelnej wiedzy?

Najkrótszy wniosek jest prosty: Horus nie zmartwychwstał po trzech dniach, nie został ukrzyżowany i nie jest egipskim odpowiednikiem Jezusa. W egipskim micie o śmierci i odrodzeniu centralną postacią jest Ozyrys, natomiast Horus pozostaje jego synem, mścicielem i symbolem żywego władcy.

Do dalszej lektury można sięgnąć po opracowania dotyczące religii i mitologii Egiptu:

• Andrzej Niwiński – Mity i symbole starożytnego Egiptu
• Andrzej Niwiński – Bóstwa, kulty i rytuały starożytnego Egiptu
• Jadwiga Lipińska i Marek Marciniak – Mitologia starożytnego Egiptu
• Jaroslav Černý – Religia starożytnych Egipcjan
• Siegfried Morenz – Bóg i człowiek w starożytnym Egipcie