Horus – kiedy się urodził i jakie jest jego znaczenie w mitologii?

Nie ma jednej, uniwersalnej daty narodzin Horusa. W mitologii egipskiej imię to odnosi się do kilku powiązanych postaci. Horus Starszy miał narodzić się w jednym z pięciu dni epagomenalnych, przypadających mniej więcej w połowie lipca, dlatego jego narodziny bywają datowane na około 15 lipca. Z kolei najbardziej znany Horus, syn Izydy i Ozyrysa, należy do innego mitu i nie ma przypisanej daty urodzenia. Narodziny 25 grudnia nie są faktem znanym ze źródeł staroegipskich.

Horus Starszy i Horus, syn Izydy

Najczęstsze nieporozumienie wynika z traktowania wszystkich odmian Horusa jako jednej postaci. W religii starożytnego Egiptu Horus był imieniem wielu bóstw związanych przede wszystkim z niebem, królewskością, ochroną i władzą faraona. Ich cechy mogły się łączyć, ale nie tworzyły jednej biografii.

Horus Starszy, znany także jako Haroeris, należał do starszego pokolenia bogów. W jednej z wersji mitu był synem Geba, boga ziemi, i Nut, bogini nieba. To właśnie jego narodziny wiąże się z pięcioma dniami epagomenalnymi.

Horus, syn Izydy i Ozyrysa, pojawia się w micie o śmierci Ozyrysa i walce z Setem. Izyda ukrywała dziecko, aby ochronić je przed Setem, który zamordował Ozyrysa i dążył do utrzymania władzy. Dorosły Horus wystąpił przeciwko stryjowi, pomścił ojca i stał się symbolem prawowitego władcy Egiptu. W tym ujęciu Horus był także wzorem dla żyjącego faraona.

Najważniejsze różnice między tymi postaciami można ująć krótko:

• Horus Starszy – syn Nut i Geba, bóstwo starszego pokolenia.
• Horus, syn Izydy – syn Ozyrysa, mściciel ojca i rywal Seta.
• Horus jako bóstwo królewskie – religijny obraz władzy faraona i jej ciągłości.
• Horus jako bóstwo nieba – postać często przedstawiana z głową sokoła lub pod postacią sokoła.

Czym były dni epagomenalne?

Staroegipski rok kalendarzowy miał 12 miesięcy po 30 dni, czyli łącznie 360 dni. Aby dopasować go do pełnego cyklu rocznego, dodawano na końcu roku pięć dodatkowych dni. Nazywa się je dniami epagomenalnymi.

Według mitu właśnie wtedy rodziło się pięcioro dzieci Nut i Geba: Ozyrys, Izyda, Set, Neftyda oraz Horus Starszy. Opowieść tłumaczyła, dlaczego bogini nieba mogła wydać na świat potomstwo mimo zakazu związanego z pozostałymi dniami roku.

W przeliczeniu na współczesny kalendarz gregoriański dni epagomenalne przypadały mniej więcej w połowie lipca. Z tego powodu narodziny Horusa Starszego określa się czasem jako około 15 lipca. Nie jest to jednak data zapisana w formie współczesnego, ścisłego kalendarza. To przybliżenie wynikające z porównania kalendarza egipskiego z gregoriańskim.

W przypadku Horusa, syna Izydy i Ozyrysa, sytuacja wygląda inaczej. Jego narodziny są częścią mitu o Ozyrysie, Izydzie i Secie, a opowieść nie przypisuje mu konkretnego dnia odpowiadającego naszej dacie kalendarzowej.

Czy Horus urodził się 25 grudnia?

Nie ma wiarygodnych podstaw, aby twierdzić, że starożytni Egipcjanie obchodzili narodziny Horusa 25 grudnia. Ta data pojawia się przede wszystkim we współczesnych zestawieniach religioznawczych i popkulturowych, które łączą różne bóstwa w jedną rzekomo powtarzającą się historię.

W takich zestawieniach Horusowi przypisuje się między innymi dziewicze poczęcie, dwunastu uczniów, narodziny 25 grudnia czy zmartwychwstanie po trzech dniach. Elementy te nie opisują jednak przekazu egipskiego. Tabela pokazuje najważniejsze rozbieżności:

Podobieństwa tego rodzaju powstają zwykle przez selektywne zestawianie luźnych motywów, a następnie pomijanie różnic między źródłami. W egipskich opowieściach Horus nie jest wędrownym nauczycielem ludzkości. Jego rola wiąże się przede wszystkim z królewską władzą, porządkiem świata, niebem oraz konfliktem z Setem.

Dlaczego Horusa porównuje się do Jezusa?

Porównania wynikają z powierzchownego łączenia kilku motywów: boskiego pochodzenia, konfliktu dobra ze złem, ochrony świata, cudownych wydarzeń i symbolicznej śmierci lub odrodzenia. Takie podobieństwa nie dowodzą jednak, że Horus był pierwowzorem Jezusa ani że obie historie są tą samą opowieścią z podmienionymi imionami.

Różnica dotyczy także funkcji obu postaci. Horus jest częścią egipskiego systemu królewskości i mitu o sukcesji po Ozyrysie. Władza faraona była przedstawiana jako ziemska kontynuacja jego boskiego porządku. Jezus należy do innego kontekstu religijnego, historycznego i teologicznego. Przenoszenie cech jednej tradycji do drugiej bez analizy źródeł tworzy współczesną konstrukcję, a nie opis wierzeń starożytnych Egipcjan.

Najkrótsza odpowiedź brzmi więc: Horus Starszy miał narodzić się w dniach epagomenalnych, około 15 lipca, natomiast Horus, syn Izydy i Ozyrysa, nie ma ustalonej daty urodzenia. Data 25 grudnia nie należy do staroegipskiej tradycji dotyczącej Horusa.