Kim był Anubis? Poznaj bóstwo ze starożytnego Egiptu

Anubis był jednym z najważniejszych egipskich bogów związanych ze śmiercią, mumifikacją i życiem pozagrobowym. Przedstawiano go jako czarnego szakala albo człowieka z głową tego zwierzęcia. Chronił groby, patronował balsamistom, prowadził dusze zmarłych i uczestniczył w sądzie nad ich sercami.

Jak zmieniała się rola Anubisa?

We wczesnych tradycjach Anubis należał do głównych bóstw zmarłych i opiekował się nekropoliami. Jego związek z cmentarzami wynikał z obserwacji dzikich psowatych, które pojawiały się na obrzeżach pustyni i w pobliżu grobów. Egipcjanie nie musieli jednak postrzegać ich wyłącznie jako zagrożenia. W wyobrażeniu religijnym zwierzę związane z nekropolią mogło stać się jej strażnikiem.

Z czasem część funkcji Anubisa przejął Ozyrys. W Państwie Środka Ozyrys stał się najważniejszym władcą podziemi i sędzią zmarłych, a Anubis otrzymał bardziej wyspecjalizowane zadania. Nie oznaczało to utraty znaczenia. Jego rola przesunęła się w stronę rytuałów pogrzebowych, mumifikacji, ochrony grobów i bezpiecznego prowadzenia dusz przed oblicze Ozyrysa.

Anubis był więc bóstwem „praktycznym” – odpowiadał za czynności, które miały przygotować zmarłego do dalszego istnienia. W opowieściach o śmierci Ozyrysa pomagał Izydzie i Neftydzie przy zabezpieczeniu jego ciała. Mit ten łączył go z początkami mumifikacji i tłumaczył jego patronat nad balsamistami.

Jakie funkcje pełnił Anubis?

Najważniejsze zadania Anubisa koncentrowały się wokół ciała zmarłego, grobu oraz drogi duszy w zaświatach:

Najbardziej znaną sceną związaną z Anubisem jest ważenie serca. Serce zmarłego umieszczano na jednej szali, a na drugiej kładziono pióro Maat, symbol prawdy, ładu i sprawiedliwości. Anubis nadzorował przebieg ceremonii, natomiast wynik decydował o dalszym losie duszy. Zgodne z Maat serce pozwalało przejść dalej. Serce obciążone winą mogło zostać pożarte przez Ammita, istotę łączącą cechy krokodyla, lwa i hipopotama.

Skąd pochodził Anubis?

Egipska mitologia nie przedstawia jednej, obowiązującej wersji narodzin Anubisa. Różnice wynikały z łączenia lokalnych tradycji i późniejszego dopasowywania niezależnego kultu do mitów o Ozyrysie i Izydzie. W źródłach pojawiają się między innymi takie warianty:

• Syn Ra – jedna z wcześniejszych tradycji łączyła Anubisa z bogiem słońca i stwórcą.
• Syn Neftydy i Ozyrysa – najbardziej rozpowszechniona wersja opowiada o potajemnym związku Neftydy z Ozyrysem.
• Syn Neftydy i Ra – w niektórych przekazach ojcostwo przypisywano Ra, a matką pozostawała Neftyda.
• Dziecko wychowane przez Izydę – według mitu Neftyda porzuciła niemowlę z obawy przed Setem, a Izyda odnalazła je i wychowała.

Warto traktować te opowieści jako warianty tradycji religijnej, a nie próbę stworzenia jednej spójnej genealogii. W okresie ptolemejskim Anubisa łączono także z greckim Hermesem. Powstała w ten sposób postać Hermanubisa, który podobnie jak Hermes pełnił funkcję przewodnika dusz.

Co symbolizuje wygląd Anubisa?

Czarny kolor Anubisa miał podwójne znaczenie. Z jednej strony przywoływał śmierć, rozkład i ciemność grobowca. Z drugiej kojarzył się z żyzną, ciemną glebą nanoszoną przez Nil. Ta ziemia umożliwiała odradzanie się roślin, dlatego czerń mogła symbolizować także płodność, regenerację i nadzieję na życie po śmierci.

Nie ma pełnej zgody, czy zwierzęca forma Anubisa przedstawia szakala, psa, czy szerzej – dzikiego przedstawiciela rodziny psowatych. Starożytni Egipcjanie nie posługiwali się współczesną klasyfikacją zoologiczną, a ikonografia często upraszczała cechy zwierząt. W pobliżu cmentarzy mogły pojawiać się zarówno szakale, jak i psy, więc rozróżnienie na podstawie samych przedstawień bywa niepewne.

Większość badaczy skłania się ku interpretacji szakala, ponieważ jego obecność na obrzeżach nekropolii mogła bezpośrednio wpłynąć na powstanie wyobrażenia opiekuńczego boga. Niektórzy wskazują jednak na podobieństwo wizerunków Anubisa do dawnych typów psów. Najbezpieczniej mówić więc o bogu o wyglądzie szakala lub psowatego, zamiast przypisywać mu z całkowitą pewnością jeden współczesny gatunek.

Najczęstsze pytania o Anubisa

Czym było ważenie serca?

Była to scena sądu nad zmarłym. Anubis kładł serce na wadze i porównywał je z piórem Maat, oznaczającym prawdę i sprawiedliwość. Wynik decydował, czy dusza mogła przejść do królestwa Ozyrysa.

Dlaczego Anubis był kojarzony z szakalem?

Dzikie szakale i inne psowate pojawiały się w pobliżu cmentarzy. Egipcjanie przekształcili ten niepokojący obraz w symbol ochrony, przedstawiając Anubisa jako strażnika zmarłych, a nie ich niszczyciela.

Czy Anubis był bogiem zła?

Nie. Jego związek ze śmiercią nie oznaczał zła. Anubis chronił groby, pomagał w mumifikacji i pilnował, by dusze zmarłych mogły przejść przez rytuał sądu zgodnie z zasadą Maat.

Kim byli rodzice Anubisa?

Najczęściej uznawano go za syna Neftydy i Ozyrysa, choć egipskie źródła podają także inne wersje. W jednej z opowieści Izyda odnalazła porzucone dziecko i wychowała je na swojego sojusznika oraz strażnika.

Anubis nie był wyłącznie „bogiem śmierci”. Jego znaczenie wynikało z kontroli nad całym przejściem między życiem a zaświatami – od zabezpieczenia ciała i grobu po przewodzenie duszy podczas sądu.