Księga umarłych – co to jest i jakie ma znaczenie?

Księga Umarłych to nie jedna książka, lecz zbiór egipskich zaklęć i tekstów religijnych, które miały pomóc zmarłemu przejść przez zaświaty i osiągnąć życie wieczne. Starożytni Egipcjanie nazywali ją „Księgą Wychodzenia za Dnia”, a popularna dziś nazwa jest umownym określeniem nadanym przez badaczy.

Czym była Księga Umarłych?

Księga Umarłych była zbiorem formuł magicznych, modlitw, hymnów i wskazówek przeznaczonych dla zmarłych. Teksty zapisywano najczęściej na papirusowych zwojach i umieszczano w grobowcach, obok mumii albo między bandażami. Ich zadaniem było wsparcie zmarłego w przejściu przez Duat, czyli egipską krainę zaświatów.

Nie istniał jeden, ustalony kanon Księgi Umarłych. Poszczególne papirusy różniły się długością, zestawem zaklęć oraz ilustracjami. Zakres zwoju zależał między innymi od możliwości finansowych rodziny i pozycji społecznej zmarłego. Można więc powiedzieć, że były to indywidualnie dobierane zbiory tekstów, a nie jedna uniwersalna „święta księga”.

Określenie „Księga Umarłych” upowszechnił w XIX wieku niemiecki egiptolog Karl Richard Lepsius. W 1842 roku opublikował fragmenty jednego z papirusów i uporządkował zawarte w nim teksty w rozdziały-zaklęcia. Z czasem egiptolodzy rozszerzali ten zbiór o teksty znane z innych rękopisów.

Skąd pochodzi nazwa „Księga Wychodzenia za Dnia”?

Egipska nazwa zbioru bywa tłumaczona jako „Księga Wychodzenia za Dnia” albo „Księga Wyjścia w Ciągu Dnia”. Nie oznaczała ona zwykłego opuszczenia grobowca. Wyrażała nadzieję, że zmarły będzie mógł wyjść z ciemności grobu, ujrzeć światło słońca i uczestniczyć w odradzaniu się świata.

W egipskich wierzeniach śmierć nie musiała oznaczać końca istnienia. Zmarły miał przejść przez niebezpieczną podróż, a następnie osiągnąć trwałą egzystencję podobną do życia na ziemi. W tym sensie „wychodzenie za dnia” odnosiło się także do odrodzenia słońca. Zmarły mógł towarzyszyć bóstwu solarnemu w nocnej wędrówce i powrócić wraz z nim o świcie.

Do czego służyły zaklęcia?

Zaklęcia miały chronić zmarłego, zapewniać mu swobodę poruszania się i umożliwiać korzystanie z podstawowych dóbr w zaświatach. Pełniły funkcję religijnego przewodnika, ale z perspektywy Egipcjan były też realnym zabezpieczeniem. Znajomość właściwych słów, imion i formuł mogła pomóc w pokonaniu kolejnych przeszkód.

W tekstach pojawiają się zaklęcia związane między innymi z następującymi zagrożeniami:

• ochroną przed głodem, pragnieniem i utratą możliwości oddychania
• zapobieganiem chodzeniu nogami do góry i spożywaniu własnych odchodów
• ochroną przed wężami, krokodylami oraz innymi niebezpiecznymi stworzeniami
• zabezpieczeniem głowy i ciała przed zniszczeniem lub ponowną śmiercią
• przemianą w wybrane zwierzęta, rośliny albo postacie boskie

Ważną częścią egipskiej wizji zaświatów był także sąd zmarłego. W jednej z najbardziej znanych scen serce człowieka ważono na wadze w obecności Ozyrysa. Zmarły musiał wykazać, że nie popełnił określonych przewinień. Księga zawierała formuły, które pomagały zachować imię, tożsamość i pamięć o człowieku, a także dotrzeć do krainy szczęśliwego życia, nazywanej Polami Trzcin.

Księga Umarłych była dla Egipcjan nie opisem śmierci, lecz narzędziem przygotowania do dalszego istnienia.

Jak Księga Umarłych wyewoluowała z wcześniejszych tekstów?

Księga Umarłych wyrastała z długiej tradycji egipskich tekstów grobowych. Najstarsze Teksty Piramid pojawiały się w piramidach faraonów w okresie Starego Państwa. Początkowo podobne formuły były związane przede wszystkim z władcą i jego przejściem do świata bogów.

Później część tych treści przeniesiono na trumny osób spoza rodziny królewskiej. Tak powstały Teksty Sarkofagów. Księga Umarłych była kolejnym etapem tej tradycji. W Nowym Państwie zaklęcia coraz częściej zapisywano na papirusach wkładanych do grobów. Zmienił się nośnik i sposób komponowania zestawu, ale podstawowa idea pozostała podobna: tekst miał pomóc zmarłemu zachować istnienie i przejść przez zaświaty.

Jak wyglądały papirusy?

Zwoje wykonywano przede wszystkim z papirusu, choć teksty mogły pojawiać się także na płótnie, skórze, całunach i bandażach. Zapisywano je hieroglifami lub pismem hieratycznym. Tekstowi często towarzyszyły winiety, czyli ilustracje pokazujące sceny z podróży zmarłego, spotkania z bóstwami, rytuały oraz sąd nad duszą.

Najważniejsze cechy takich rękopisów można ująć następująco:

• Podłoże – najczęściej papirus, czasem len, skóra albo elementy wyposażenia grobowego
• Pismo – hieroglify stosowane w uroczystych zapisach lub hieratyka używana do szybszego pisania
• Winiety – kolorowe ilustracje objaśniające treść zaklęć i przedstawiające drogę zmarłego
• Układ – połączenie tekstu, hymnów, formuł rytualnych i scen figuralnych

Przygotowanie takiego zwoju wymagało pracy skryby i ilustratora, dlatego papirusy z bogatymi winietami były kosztowne. Ich jakość i długość mogły odzwierciedlać majątek oraz status zmarłego. Osoba zamożniejsza mogła zamówić dłuższy rękopis, zawierający większy wybór zaklęć i staranniej wykonane ilustracje.

Notatka egiptologiczna: nie było dwóch całkowicie identycznych egzemplarzy. Zwoje komponowano z różnych zestawów tekstów, a skrybowie i artyści stosowali odmienne układy, skróty oraz warianty ilustracji. Dlatego każdy zachowany papirus jest osobnym świadectwem wierzeń, praktyk pogrzebowych i możliwości materialnych swojej epoki.

Papirus Ani – znany przykład Księgi Umarłych

Jednym z najsłynniejszych zachowanych rękopisów jest Papirus Ani, przygotowany około 1250 roku p.n.e. dla tebańskiego pisarza Ani. Zwój ma pierwotnie około 24 metrów długości i został podzielony na 37 arkuszy. Zawiera hieroglificzny tekst oraz barwne winiety, w tym przedstawienia sądu zmarłego i jego spotkań z bóstwami.

Papirus Ani znajduje się w zbiorach British Museum pod sygnaturą EA 10470. Jego znaczenie nie wynika wyłącznie z rozmiaru i stanu zachowania. Rękopis pokazuje, jak łączono formuły religijne z obrazem oraz jak bogata mogła być oprawa grobowa osoby należącej do wyższej warstwy społeczeństwa.

Księga Umarłych była więc przede wszystkim zbiorem nadziei, instrukcji i magicznej ochrony. Jej teksty miały pomóc zmarłemu zachować ciało, imię i świadomość, pokonać zagrożenia Duatu oraz osiągnąć życie wieczne. Nazwa używana obecnie jest wygodnym skrótem, ale nie powinna przesłaniać najważniejszego faktu – starożytni Egipcjanie tworzyli wiele różnych papirusów, a nie jedną, identyczną dla wszystkich księgę.